Prędkość czytania ma obniżoną,  ma trudności w rozróżnieniu liter  b-p d-t k-g, cz-sz. gdy obserwujesz u swojego dziecka takie problemy,nie dziw się, że Twoje dziecko niechętnie wykonuje zadania  języka polskiego, nie lubi czytać, pisać wszystkie  bo  wszystkie te prace przychodzą mu z wielkim trudem więc ich unika.

Jako dobry sposób aby dziecko wesprzeć w  tych problemach w  trudnościach w uczeniu się  zastosuj ćwiczenia z Gimnastyki Mózgu®

Trzy najważniejsze powody dlaczego Gimnastyka Mózgu

                                                                            jest  metodą wspierającą proces uczenia się! 

1. Ćwiczenia aktywizują   wszystkie kanały percepcji dziecka.

2.Obniżają stres ,który powstaje na skutek samego skojarzenia, dziecka z nauką –  ciągłe niepowodzenia spowodowały brak motywacji do uczenia się.

 3.Ćwiczenia kojarzą się z zabawą 

Badania wpływu ruchu na proces uczenia się udowodniły, że uczniowie którzy  codziennie  wykonywali ćwiczenia ruchowe, osiągali na egzaminach i testach lepsze wyniki niż ich mało aktywni rówieśnicy.

Podczas aktywności ruchowej a zwłaszcza  przy wykorzystaniu ruchów aktywizujących zarówno prawą jak i lewą stronę ciała.

 Wytwarzają sie neutropiny – naturalnych substancji odpowiadających  za rozwój komórek nerwowych i zwiększających liczbę połączeń nerwowych w mózgu. Co powoduje szybsze i skuteczniejsze przyswajanie informacji.

 przeczytaj   Czy wiesz, że proces uczenia zależy od nastawienia do nauki?

 Nie zwlekaj zacznij ćwiczyć z dzieckiem  ćwiczenia z programu Kinezjologii Edukacyjnej – Gimnastyka Mózgu®

                                               pobierz  PDF Gimnastyka Mózgu® ćwiczenia usprawniające uczenie się

                                                                  aby umieć dobierać zestawy ćwiczeń  do problemów dziecka zapraszam zainteresowanych rodziców na kurs   Kinezjologii Edukacyjnej -Gimnastyka Mózgu część I  

                                                                                                              a także na konsultacje.

Geneza słowa kinezjologia edukacyjna.

Słowo Edukacyjna– pochodzi od łacińskiego słowa „ educare” co znaczy wychowywać, kształcić,

                 

Wymiary programu Gimnastyka Mózgu

Zobacz fragment z kursu Kinezjologia Edukacyjna część I

 

 BAJKI  O JEŻYKU  HORACYM  -  OPOWIEŚCI  Z TĘCZOWEJ  DOLINY

Instytut Pedagogiki Przedszkolnej i Szkolnej, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie

“Przetrwałe odruchy a powstanie trudności szkolnych u dzieci w wieku szkolnym”

W ostatnim czasie wielu psychologów poszukuje nowych metod terapii, które byłyby skuteczne w leczeniu różnych zaburzeń.

Niektóre dzieci już na starcie borykają się z kłopotami w nauce czytania i pisania.

Prawdą jest, że istnieją różne metody pracy z zaburzeniami emocjonalnymi, poznawczymi i ruchowymi, ale ich skuteczność jest różna.

Zdarza się, że zajmujący się dzieckiem terapeuta ma przekonanie, że wybrał optymalną metodę pracy, gdyż uwzględnia ona wszystkie objawy, a innym razem istnieją trudności z doborem odpowiednich narzędzi.

Zapoznaj się z sukcesem Oli która miała przetrwałe odruchy. Galanta, odruch błędnikowy, ATOS i STOS oraz Moro Błyskawiczna zmiana postawy i sylwetki dalsze sukcesy Oli czytaj dalej

W tym drugim przypadku dziecko robi małe postępy lub nie robi żadnych i to może znaczyć, że należy uzupełnić ćwiczenia innymi lub zastosować nowe.

Jedną z interesujących nowych metod jest praca z przetrwałymi odruchami neurologicznymi Sally Goddard.

Niezintegrowane lub przetrwałe odruchy to te, które powinny zaniknąć, a nadal występują, powodując zaburzenia różnych funkcji.

Odruchy te mogą jednak przetrwać, czasami w śladowej postaci, a czasami z pewnym natężeniem. Powodują wtedy opóźnienie pojawienia się następnych odruchów i niepełne ich funkcjonowanie.

To wpływa na powstanie zakłócenia w działaniu różnych obszarów i rozwijających się funkcji. Badanie niezintegrowanych (przetrwałych) odruchów i ich terapię znajdujemy również w teorii i metodzie Integracji Sensorycznej J. Ayres i metodzie V. Vojty oraz innych.

Czym jest odruch? Według Podemskiego i Wendera (2001) to zjawisko pozostające poza dowolną kontrolą człowieka. Jest on wywołany przez zastosowanie określonych bodźców. Wyróżniają oni 3 rodzaje odruchów: odruchy prawidłowe występujące u ludzi zdrowych, odruchy patologiczne występujące tylko u chorych i odruchy pierwotne uwarunkowane filogenetycznie obecne u bardzo małych dzieci. S. Goodard (2004, s. 18-19) pisze, że odruchy pierwotne pojawiają się w życiu płodowym, a zanikają stopniowo po urodzeniu najpóźniej w 6 miesiącu życia dziecka. Odruch definiuje jako mimowolną reakcję na bodziec, który aktywizuje proces psychologiczny. Każdy odruch ma podstawową rolę do spełnienia, ponieważ przygotowuje organizm do następnych etapów rozwoju i ćwiczy odpowiednie schematy ruchowe.

Badanie neurologiczne noworodka polega na ocenie występowania dojrzałości odruchów jakie występują w tym okresie życia. Obecnie jest znanych aż przeszło siedemdziesiąt odruchów, a Taft i Cohen – znawcy tego zagadnienia przypisują większe znaczenie kliniczne aż czterdziestu ośmiu odruchom (Podemski, Wendera, 2001).

Pisząc o odruchach, nie sposób pominąć odkryć naukowych I. P. Pawłowa. To on jako jeden z pierwszych badał odruchy zwierzęce. Uważał on, że cała działalność organizmu musi odbywać się według określonych praw. Koniec jednego odruchu jest początkiem następnego tzn., że są to odruchy łańcuchowe, które pojawiają się jeden po drugim (Pawłow, 1951). Zaś J. Czochańska (1985) podkreśla, że pojęcie „odruch” trzeba rozumieć nie jako niezmienną stereotypową reakcję w odpowiedzi na działający bodzieć, ale jako pewien wzorzec, który może być modyfikowany przez wpływ środowiska zwłaszcza u dzieci trochę starszych. Należy również wspomnieć o odkryciach R. Magnusa (Czochańska, 1985). Twierdził on, że u podstaw czynności ruchowych ludzi i zwierząt leżą reakcje odruchowe. Jedne z nich nazwał odruchami postawy czyli statycznymi, zapewniające prawidłową pozycję czyli ułożenie ciała, drugie - odruchami prostowania, służącymi uzyskaniu i utrzymaniu pozycji pionowej. Pierwsze utrzymują się przez 6 miesięcy po urodzeniu, drugie rozwijają się po tym okresie. Na ich podstawie dziecko staje się istotą czworonożną. One też zapoczątkowują etap dwunożności człowieka. W tym okresie szczególnego znaczenia nabierają odruchy równowagi. Pojawiają się między 6-8 miesiącem życia, a w pełni ukazują się między 18 a 24 miesiącem. Kształtują poczucie równowagi i czucie ułożenia swojego ciała. W tej czynności bierze udział układ przedsionkowy i w tym okresie intensywnie się rozwija.

Integracja odruchów odbywa się na poziomie rdzenia kręgowego i rdzenia przedłużonego, a odruchy prostowania scalane są na poziomie mostu i śródmózgowia. W miarę dojrzewania, powstające na coraz to wyższych piętrach układu nerwowego reakcje stanowią modyfikację odruchów z niższych pięter, a reakcje równowagi swoiste dla człowieka integrowane są na poziomie kory mózgowej.

Odruchy postawy, prostowania i równowagi są niezmienne i stereotypowe i występują jako składowe ruchów dziecka (Czochańska, 1985).

Obecnie badaniem odruchów małego dziecka zajmują się tylko lekarze neurolodzy. Badają oni występowanie odpowiednich odruchów w określonym wieku, tzn. w pierwszych miesiącach życia u dzieci zdrowych. Sprawdzają, czy są obecne, silne, żywe, wzmożone, zniesione, symetryczne, tzn. czy wstępują z taką samą siłą po obu stronach ciała np. odruch chodu. Badanie to pozwala diagnozować rozwój układu nerwowego (Mazur, 1998, Prusiński, 2003).

Układ nerwowy w czasie życia płodowego rozwija się bardzo wcześnie i podlega ścisłemu biologicznemu programowi. W drugim miesiącu życia płodowego zaczyna powstawać pierwszy odruch-odruch wycofania, a po nim powstaje odruch Moro. Tworzą się one w ustalonej kolejności jeden po drugim. Te wczesne odruchy dają podstawę dla tworzącej się struktury mechanizmów odruchowych. Nawiązując do odkryć Pawłowa, można powiedzieć, że rozwój odruchów jest sekwencyjny, a więc pojawiają się one zgodnie z prawem biologicznym, a więc jeden po drugim i w odpowiednim czasie są wygaszane, dając możliwość powstawania następnego odruchu.

Każdy odruch pełni niezmiernie ważną rolę w rozwoju, bo odpowiada i kształtuje odpowiedni obszar funkcjonowania człowieka. Jeżeli odruchy pojawiają się z opóźnieniem, powoduje to zakłócenie rozwoju psychomotorycznego. Może to dotyczyć jednego z odruchów w danej grupie lub całej grupy, np. niewygaszenie odruchów pierwotnych powoduje późniejsze pojawienie się odruchów posturalnych, co prowadzi do tego, że dziecko z opóźnieniem przyjmuje pozycję pionową (Goodard, 2004; Czochańska, 1985).

Działanie odruchowe ma na celu przygotować dziecko do dalszego rozwoju i stopniowo uruchamiać drogi nerwowe. Mechanizm odruchowy jest sekwencyjny i każdy odruch odgrywa w określonym czasie rolę wspomagająca, a potem wygaszającą, np. odruch Landaua. Ma on na celu wygaszenie odruchu tonicznego błędnikowego. Zatem zachowanie odpowiedniej sekwencji w pojawianiu się odruchów jest bardzo ważne, gdyż każdy odruch wpływa na rozwój danej funkcji. Pojawienie się odruchów w odpowiednim czasie i z odpowiednią siłą zwiastuje prawidłowy rozwój funkcji motorycznych, percepcyjnych i emocjonalnych. Jeżeli natomiast jakiś odruch pojawia się z opóźnieniem i z mniejszą siłą to prowadzi to do powstania zakłóceń rozwojowych.

I tak odruch wycofania pojawia się już między 5 a 7 tygodniem życia płodowego. Kiedy następuje dotyk przez wewnętrzną ścianę macicy, odruch ten powoduje pełzakowaty ruch całego płodu. Pod koniec 12 tygodnia pojawia się reakcja zamykania oczu i zaciskania powiek. Ten wczesny odruch wycofania może być najwcześniejszym przejawem odruchu paraliżu ze strachu, opisanym i odkrytym w 1986 roku przez Kaada. Przerażenie dziecka, które ze strachu nieruchomieje, na poziomie fizjologicznym wyraża się: przyśpieszeniem akcji serca, wstrzymaniem oddechu lub jego spłyceniem oraz zwiększonym napięciem mięśniowym (Goodard, 2004).

Następnie w 9 tygodniu po poczęciu pojawia się pierwszy pierwotny odruch – odruch Moro, który rozwija się przez całą ciążę i zanika w okresie od 2 do 4 miesiąca życia według S. Goodard (2004), zaś zgodnie z opinią J. Czochańskiej (1995) w 5-6 miesiącu życia. Pojawia się w odpowiedzi na nagły bodziec typu hałas, nagły ruch lub zmianę światła w polu widzenia oraz stymulację błędnika poprzez zmianę pozycji głowy, ból, zmianę temperatury lub gwałtowne ruchy osoby w pobliżu. Reakcja noworodka polega na nagłym odwiedzeniu rąk do tyłu i odchyleniu głowy, zgięciu nóg oraz wydaniu przez dziecko głośnego krzyku, a następnie stopniowo ręce wracają do pozycji zamkniętej. Odwiedzenie ułatwia nagły wdech, a przywiedzenie – wydech. Cały organizm jest gwałtownie pobudzony. Odruch Moro to mimowolna reakcja na zagrożenie. Działa jak najwcześniejsza postać reakcji walki i ucieczki pojawiającej się w późniejszych okresach życia. Zadaniem odruchu jest zaalarmować, obudzić i przywołać pomoc. Niewygaszenie w pełni odruchu, w późniejszych latach życia może powodować nadpobudliwość i nadwrażliwość na bodźce, np. na światło. W rezultacie dziecko jest stale pobudzone. A więc z jednej strony wrażliwe i spostrzegawcze, ale jednak niedojrzałe, nadpobudliwe oraz lękowe. Podwyższona lękowość może powodować skłonność do nerwic. Przyjmuje się, że inne odruchy szczątkowe wpływają na powstanie zakłóceń konkretnych umiejętności, a odruch Moro wywiera ogólny wpływ na rozwój emocjonalny dziecka oraz kształtowanie się osobowości. U dzieci z odruchem Moro nadmiernie wytwarzana jest adrenalina i kortyzol, a więc hormony stresu. Zbyt duże zużycie przez organizm kortyzolu i adrenaliny powoduje wyczerpanie ich zapasów i obniżenie odporności na choroby i alergie. Dziecko może być często przeziębione, zbyt silnie reagować na lekarstwa, nie może spożywać pewnych pokarmów, szybciej spala cukier we krwi, co w efekcie powoduje wahania nastroju. Te informacje o skutkach niewygaszenia w porę odruchu Moro są niezwykle ważne, gdyż można wykorzystać je w pracy z dziećmi z alergią i z zaburzeniami emocjonalnymi.

Drugi odruch pierwotny to odruch dłoniowo-chwytny czyli Palmara. Pojawia się w 11 tygodniu życia płodowego, a wygasa w 2-3 miesiącu życia. Jego cechą jest ruch chwytny dłoni. Lekki dotyk lub nacisk na dłoń noworodka powoduje zaciśnięcie się palców. W 4-6 miesiącu życia reakcja ta zaczyna przekształcać się w reakcję chwytu przez kciuk i palec wskazujący. J. Czochańska (1995, s. 65) pisze „…odruchy chwytne uważa się za rodową pozostałość okresu, gdy dziecko trzymało się podczas ssania ciała matki, tak jak to robią młode małpy. Wyrazem związku z aktem jedzenia jest nasilenie się ich podczas głodu, a słabnięcie, gdy dziecko jest syte. Zalicza się je do odruchów tonicznych tj. takich, w których pod wpływem drażnienia skóry w określonej okolicy dochodzi do reakcji ruchowych o charakterze tonicznym”. M. Podemski i R. Wendera (2001) wyjaśniają, że cechą charakterystyczną odruchów tonicznych jest utrzymywanie się ich dopóty, dopóki działa bodziec. S. Goodard (2004) również pisze, że istnieje połączenie między odruchem Palmara, a karmieniem w pierwszych miesiącach życia. Odruch chwytny może być wywołany przez odruch ssania i odwrotnie. Znaczy to, że kiedy noworodek ssie, czyli pracują mięśnie ust i języka, dziecko wykonuje gniotące ruchy dłoni. Jest to tzw. reakcja Babkina. Zarówno ręce jak i usta są dla noworodka narzędziem badania świata i ekspresji. Jeżeli ten odruch nie zostanie wygaszony w odpowiednim czasie lub przetrwa w szczątkowej postaci, to dziecko będzie miało trudności z koordynacją motoryki małej, artykulacją i wydawaniem dźwięków. Skutki niewygaszenia odruchu dłoniowo-chwytnego można zauważyć u dzieci, kiedy zaczynają pisać i rysować. Pomagają wtedy sobie poprzez wykrzywianie ust, wystawianie języka, oblizywanie. Tę pętlę nerwową łączącą dłonie z ruchami ust i językiem można często obserwować. Jest to ważna informacja dla logopedów, psychologów i pedagogów. Przetrwały odruch dłoniowo-chwytny daje skutki w postaci nadmiernego napięcia mięśni dłoni, hamuje rozwój samodzielnych ruchów kciuka i palców. Jeżeli nadal występuje, to nie wygasa połączenie między ruchami ręką i ust, co wpływa negatywnie na rozwój koordynacji mięśni artykulacyjnych i mięśni manualnych. Wtedy też podczas pisania dziecko rusza ustami i językiem. Dłoń może być również nadwrażliwa na dotyk.

Następny pierwotny odruch to asymetryczny toniczny odruch szyi tzw. ATOS (Goodard, 2004).. Pojawia się w 18 tygodniu życia płodowego, a wygasa w 6 miesiącu życia dziecka. Polega on na tym, że kiedy dziecko odwraca głowę na bok, to równocześnie powoduje to wyprostowanie ręki i nogi po tej stronie, w którą zwróciła się głowa i zgięcie kończyn po przeciwnej stronie. W czasie życia płodowego odruch ten rozwija ruchy kopania i poruszania się dziecka w łonie matki, rozwija tonus mięśniowy i stymuluje układ przedsionkowy. Odruch ten powinien być w pełni rozwinięty w okresie porodu, ponieważ bierze w nim czynny udział, a mianowicie dziecko poprzez poruszanie się i odwracanie współdziała ze skurczami macicy. S. Goddard twierdzi, że nie tylko odgrywa ważną rolę przy porodzie, ale jest jeszcze przez poród wzmacniany. W okresie niemowlęctwa odruch ten zwiększa napięcie mięśni prostujących, ćwicząc po kolei każdą połowę ciała oraz ruchy na bok, tworząc podstawy ruchu sięgania. Przypisuje mu się też ważną rolę w rozwoju koordynacji ruchowo-wzrokowej, co umożliwi w przyszłości dziecku dotykanie przedmiotów pod kontrolą wzroku (Czochańska, 1995). Kiedy ATOS spełni swoje zadanie powinien być wygaszony. Jeżeli przetrwa dłużej niż 6 miesięcy lub pozostanie w formie szczątkowej, to może utrudniać wykonywanie naprzemiennych ruchów kończyn. Opóźnia więc proces pełzania, potem raczkowania, a to z kolei opóźnia proces mielinizacji centralnego układu nerwowego. Odwrót głowy prowokuje wyprostowanie kończyn na te stronę co skręt głowy, powodując zachwianie poczucia równowagi i powrót do ruchów jednostronnych. U dziecka zaczynają więc występować trudności z przekraczaniem linii środka, powodując zaburzenie koordynacji ruchowej całego ciała. Nie może też wykształcić się z odpowiednią siłą lateralizacja. Te procesy mają negatywny wpływ na prawidłowy rozwój zręczności, umiejętności manipulowania przedmiotami, płynnego czytania, pisania. Trudności z przekraczaniem linii środka powodują osłabienie ruchu wodzenia oczami. Podczas pisania kiedy dziecko odwróci głowę – ręka i noga będzie dążyć do wyprostu, a dłoń do rozwarcia. Dziecko będzie więc musiało koncentrować się, aby nie wypuścić pióra. Czasami będzie kompensowało to niedojrzałym sposobem trzymania narzędzi pisania lub nadmiernym naciskiem na narzędzie pisania. Powoduje to brak skupienia na przetwarzaniu informacji, myśleniu. Powstają więc trudności z grafią i przelewem myśli na papier. U dzieci inteligentnych da się zauważyć dużą dysproporcję pomiędzy wypowiedziami ustnymi a pisemnymi. Prawdopodobnie ten odruch będzie też występował u dzieci z dysleksją i dysgrafią (Goodard, 2004).

Następnym odruchem, jaki się rozwija w łomie matki od 24-28 tygodnia, jest odruch szukania. „…Polega on na zwrocie twarzy dziecka na bok w kierunku działania bodźca dotykowego. Podobnie jak odruch ssania jest silniejszy podczas głodu, aniżeli w stanach sytości” (Czochańska, 1995 s.67). Odruch szukania jest połączony z odruchem ssania i to umożliwia dziecku obracanie się w kierunku piersi i przyssania się do piersi lub butelki. Przetrwałe odruchy oralne powodują, że dziecko jest nadwrażliwe na dotyk w okolicach ust, ma trudności z żuciem pokarmów, ślini się, posiada małą kontrolę nad mięśniami artykulacyjnymi. Zaburzone również mogą zostać ruchy manualne, gdyż niedojrzały odruch szukania i ssania wpływa na powstanie mimowolnych ruchów palców. Przetrwały odruch szukania choćby w śladowej postaci powoduje, że dziecko w wieku starszym ma małą kontrolę nad mięśniami manualnymi i artykulacyjnymi (Goodard, 2004).

Do odruchów pierwotnych zaliczamy także odruch skrócenia tułowia (odruch Galanta) pojawiający się w dwudziestym tygodniu życia płodowego, a wygaszany pomiędzy 3 i 9 miesiącem życia dziecka. Polega on na tym, że jeżeli drażni się lub dotyka boczną część tułowia dziecka, to następuje wygięcie skierowane wklęsłością w stronę działającego bodźca. Odruch powinien być tak samo nasilony po obu stronach. Ma on znaczenie wspomagające podczas porodu. Skurcze macicy naciskają na mięśnie w okolicy lędźwiowej dziecka, powodując ruchy obracania się bioder w jedną stronę, a potem w drugą. Współpracując ze skurczami ścianki macicy, dziecko pomaga wydostać się na świat. Odruch ten podczas porodu jest wzmacniany i może funkcjonować po urodzeniu w pełnym zakresie . Jeżeli poród odbywał się poprzez cięcie cesarskie, odruchy te mogą być osłabione.

Przetrwały odruch Galanta doprowadza do zakłóceń w kontrolowaniu oddawania moczu, co pociąga za sobą moczenie się. Założenie paska od spodni czy sukienki lub dopasowany ubiór oraz oparcie się o krzesło może spowodować u dziecka podrażnienie tych okolic ciała, w rezultacie czego może nie tolerować noszenia ciasnych ubrań. W konsekwencji dziecko jest nadmiernie ruchliwe, ma słabą koncentrację uwagi i pamięć krótkotrwałą. Jeżeli odruch Galanta występuje tylko po jednej stronie, to może rozwijać się skolioza i chód utykający (dziecko kuleje na tę stronę).

Do odruchów tonicznych prócz wyżej wymienionego asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego zaliczamy także odruch toniczny błędnikowy (TOB). Jest to odruch statyczny tzn. wyzwalany przez odpowiednie ułożenie dziecka, a więc przyjęcie odpowiedniej pozycji. Dzielimy go na odruch toniczny błędnikowy przedni (w zgięciu) i toniczny błędnikowy tylny (w wyproście). Pierwszy pojawia się stopniowo w życiu płodowym poprzez przyjęcie pozycji zgięciowej, a jego wygaszenie następuje ok. 4 miesiąca życia. Zaś drugi pojawia się, kiedy dziecko wkracza do kanału rodnego i jest w pełni obecny po porodzie, a jego wygaszenie następuje stopniowo pomiędzy 7 tygodniem a 3 rokiem życia. Automatyzm pierwszego odruchu polega na tym, że kiedy dziecko zgina głowę do przodu, to pociąga to również zgięcie ramion i nóg. Automatyzm drugiego odruchu powoduje to, że kiedy dziecko odchyla głowę do tyłu poniżej linii kręgosłupa to następuje wyprost ramion i nóg. Działanie tego odruchu jest złożone. Na pewno wpływa na odpowiednie rozłożenie napięcia mięśniowego w ciele. Jak pisze S. Goodard (2004 s. 39) „…umożliwia noworodkowi wyprostować się ze zgiętej pozycji płodowej. W procesie tym ćwiczy równowagę, napięcie mięśniowe i propriocepcję. Jeżeli odruch toniczny błędnikowy nie zostanie wygaszony w odpowiednim momencie, będzie »przeszkadzać« układowi przedsionkowemu w jego działaniu i interakcji z innymi układami sensorycznymi”. J. Ayres zaś wskazuje na zaburzenia w czuciu stabilności grawitacyjnej, powodując tym samym również brak umiejętności oceniania przestrzeni (góra-dół, strona prawa-lewa, przód-tył), głębokości, dystansu i prędkości. Przedłużające działanie tego odruchu opóźnia rozwój ustabilizowania pionowej pozycji głowy. Słaba kontrola mięśni głowy prowadzi do zakłóceń pracy oczu i propriocepcji. Będzie też utrudniała pełzanie i raczkowanie. „…Pełzanie i raczkowanie pełni zarówno rolę pobudzania jak i hamowania oraz ułatwia integrację informacji sensorycznych, ponieważ układ przedsionkowy, wzrokowy i propriocepcji zaczynają po raz pierwszy działać razem. W tym okresie rozwoju zdobywa wyczucie równowagi, przestrzeni i głębokości. Można powiedzieć, że pełzanie i raczkowanie umożliwiają synchronizację widzenia, słyszenia, czucia i ruchu, tak aby dziecko miało pełniejszy obraz otoczenia” (Goodard, 2004, s. 41). Przetrwały odruch toniczny błędnikowy przedni będzie utrudniał kształtowanie się prawidłowej postawy ciała. Wystąpi tendencja do garbienia się i pochylania głowy do przodu, pociągając za sobą konieczność uginania kolan. W rezultacie ruchy podczas biegania, chodzenia będą mniej harmonijne i sztywne. Słaba równowaga całego ciała powoduje lęk wysokości. Zakłócona zostanie też zdolność tworzenia sekwencji i upośledzenie poczucia czasu.

Odruch toniczny błędnikowy tylny prócz wcześniej wymienionych objawów może wywołać tendencję do chodzenia na palcach, sztywnych, szarpanych ruchów z powodu dominacji mięśni prostowników oraz słabe zdolności organizacyjne.

Następny toniczny odruch to symetryczny toniczny odruch szyi (STOS). Fizjologicznie pojawia się między 3 a 6 miesiącem życia dziecka, a zanika w 9 do 11 miesiąca życia. Wyróżnić można w nim dwie fazy: w zgięciu i w prostowaniu. Gdy dziecko zgina głowę w kierunku klatki piersiowej, następuje również zgięcie kończyn górnych i wyprost kończyn dolnych; zginanie zaś głowy do tyłu powoduje wyprost kończyn górnych i zgięcie kończyn dolnych (Podemski, Wendera, 2001).

Odruch toniczny błędnikowy ułatwia przyjmowanie pozycji czworaczej i wpływa na kształtowanie się napięcia mięśni całego ciała, a symetryczny, toniczny odruch szyi dzieli ciało na połowę. Kiedy głowa jest wyprostowana, kończyny górne także się prostują, umożliwiając dziecku patrzenie na dalszą odległość, a kiedy głowa się zgina, to kończyny górne również, a dolne się prostują. Dziecko skupia się wtedy na bliższych odległościach. Podobnie jak ATOS tak i STOS rozwijają i ćwiczą oczy, co wpływa na prawidłowy rozwój percepcji wzrokowej. ATOS rozwija patrzenie na odległość ok. 17 cm., a więc na odległość ramienia, a STOS poszerza pole widzenia na dalsze odległości przez podnoszenie głowy do góry. Mimo, że odruch ten trwa krótko, jest ważnym etapem w rozwoju, bowiem umożliwia przyjęcie pozycji czworaczej. Przetrwały poza okres fizjologicznego występowania zaburza rozwój ruchowy dziecka (Czochańska, 1995).

U starszych dzieci przetrwały odruch wpływa na powstanie nieprawidłowej postawy ciała. Dziecko garbi się podczas lekcji, a kiedy pisze, nadmiernie pochyla głowę i zgina kończyny górne. Takie dziecko pod koniec lekcji jest zmęczone, co objawia się tym, że musi łokciami opierać się na ławce i podtrzymywać swoją głowę. Często porusza się niezgrabnie, ma kłopoty na lekcjach wychowania fizycznego oraz słabą koordynację ruchów ręki i oczu. Nie potrafi bawić się w gry z piłką, gdyż traci ją z oczu, gdy jest ona w ruchu. Może też powodować nadruchliwość ruchową i zaburzenie koncentracji ze względu na trudności w siedzeniu w jednej pozycji w ławce. Konieczność ciągłej zmiany pozycji ciała może spowodować, że dziecko będzie miało trudności w skupieniu się na lekcji.

Podsumowanie

Artykuł ten zarysowuje problematykę, która zdaniem autorki jest ważna i może stanowić nowy model terapii dzieci z trudnościami w uczeniu się. A. Prusiński (2003) pisze, że niektóre odruchy neurologiczne są także wzmożone w nerwicy, a S. Goodard (2004) zwraca uwagę na wzmożenie odruchu TOB podczas gdy dziecko się złości. Kiedy przeżywa silny stres, mogą pojawić się ponownie i zakłócić funkcjonowanie, mimo iż zostały w odpowiednim czasie wygaszone. Znajomość stawiania diagnozy rozwoju odruchów neurologicznych i programów terapeutycznych z tego zakresu dostarczyłaby szybkiej informacji na temat rozwoju dziecka. Przy występowaniu większej ilości przetrwałych odruchów istnieje konieczność zastosowania ukierunkowanego programu terapeutycznego, a w przypadku występowania tylko jednego lub dwóch przetrwałych odruchów, które nie są nasilone, można zastosować ćwiczenia ruchowe ogólnorozwojowe wspomagane muzyką i ćwiczeniami sensorycznymi.

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi psychologów, pedagogów, terapeutów na nowe doniesienia naukowe, które informują o możliwościach znacznie szerszego oddziaływania na dziecko z opóźnieniami rozwojowymi. Doniesienia te są również ważne dla rodziców, bowiem podkreślają znaczenie ćwiczenia podstawowych schematów ruchowych, jakimi są pełzanie i raczkowanie we wczesnym okresie życia dziecka oraz stosowanie zabaw ruchowych na każdym etapie rozwoju psychoruchowego dziecka.

Bibliografia

Bronisch F. W. (1971), Badanie Odruchów, PZWL, Warszawa.

Czochańska J. (1985), Neurologia dziecięca, PZWL, Warszawa.

Czochańska J. (1995), Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków, Wyd. Folum, Lublin.

Goddard S. (2004), Odruchy, uczenie i zachowanie, Międzynarodowy Instytut Neurokinezjologii Rozwoju Ruchowego i Integracji Odruchów, Warszawa

Mazur R. (1998), Odruchy i ich znaczenie kliniczne [w:] Podstawy kliniczne neurologii, red. R. Mazur, W. Kozubski, Prusiński A., Warszawa, PZWL.

Pawłow I. P. (1951), Wykłady o czynności mózgu, PWN, Warszawa.

Podemski R. Wendera M. (2001), Rozwój układu nerwowego i badania neurologiczne dziecka [w:] Neurologia, red. R. Podemski, M. Wendera, Wyd. Med. Urban J Partner, Wrocław.

Prusiński A. (2003), Neurologia praktyczna, PZWL, Warszawa.

R. Michajłowicz, S. Jóźwiak (red.) Neurologia dziecięca, Wyd. Med. Urban J Partner, Wrocław.

Sadowska L. (2001), Zasady rehabilitacji metodą odruchowej lokomocji [w:] Neurokinezjologiczna diagnostyka i terapia dzieci z zaburzeniami rozwoju psychoruchowego, red. L. Sadowska, Wyd. AWF, Wrocław.

Celestyna GrzywniakUniwersytet PedagogicznyW Krakowie

Rola dojrzałości  neuropsychologicznej w procesie  uczenia się
Osiągnięcie dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się to uzyskanie odpowiedniego poziomu dojrzałości centralnego układu nerwowego (CUN), która warunkuje prawidłowy przebieg procesów psychicznych i motorycznych biorących udział w uczeniu się. Dojrzewanie centralnego układu nerwowego to dynamiczny proces dotyczący prawidłowego rozwoju komórek nerwowych, powstawania połączeń pomiędzy nimi oraz pomiędzy strukturami mózgu, tworzenia się we właściwym czasie mieliny na drogach nerwowych, a także na prawidłowym  rozwoju odruchów pierwotnych i posturalnych oraz integracji sensorycznej. Kształtuje się przez wiele lat- można powiedzieć,- że przez okres życia płodowego i przez wiele lat po urodzeniu, a nawet w okresie szkolnym. Inny obraz dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się będzie u dziecka 6 i 7 letniego, a inny w wieku dorastania w którym kształtuje się myślenie abstrakcyjne, a jeszcze inny u studentów. Jest inna  na każdym etapie rozwoju psychomotorycznego, zależna od dojrzewania centralnego układu nerwowego i wytwarzania się połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i różnymi strukturami mózgu. Im więcej komórka nerwowa wytwarza zakończeń nerwowych i synaps tym więcej tworzy się połączeń synaptycznych. W tym przypadku przekaz impulsów nerwowych jest silniejszy i bardziej trwały. Uczenie więc w rozumieniu neuropsychologicznym to tworzenie nowych połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i wzmacnianie ich przez wielokrotne powtarzanie.  Aby dziecko mogło osiągnąć pewien poziom dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się musi być odpowiednio rozwinięty poziom inteligencji i myślenia, a to jest zależne między innymi od szybkości przebiegu impulsów nerwowych w komórkach i siły połączeń pomiędzy różnymi strukturami mózgu, a zwłaszcza płatami czołowymi. Ważne są  również warunki środowiskowe, jak przyjazna atmosfera w rodzinie i stwarzanie sytuacji w których dziecko może realizować swoje potrzeby. Dojrzałość neuropsychologiczna do uczenia się będzie osiągnięta wtedy, gdy na poziomie CUN będzie odpowiednia liczba połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i ich strukturami zawiadującymi procesami nerwowymi i będą charakteryzować się odpowiednią siłą, trwałością i szybkością przekazu impulsu. Niektórzy badacze podkreślają znaczenie w rozwoju dziecka prawidłowo funkcjonującego układu przedsionkowego. Rozwija się on jako pierwszy i wpływa na wszystkie inne. Ma tez istotny wpływ na rozwój odruchu Moro, tonicznego odruchu błędnikowego, asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego i przedsionkowo-okoruchowego. Jest podstawą  prawidłowej integracji sensorycznej. Znajduje się on w uchu wewnętrznym i łączy się bezpośrednio ze ślimakiem, w którym znajdują się receptory słuchowe. Jest wielkości ziarenek ryżu. Ta mała struktura pełni niezwykle ważne funkcje. Według J. Ayres (1986) ten układ jest najważniejszym układem i wpływa poprzez liczne połączenia nerwowe na funkcjonowanie innych układów. Jak pisze St. Konturek (1998) czynności tego układu są ściśle połączenie z innymi zmysłami, zwłaszcza z narządem wzroku, proprioreceptorami mięśni i stawów, receptorami dotyku i ucisku. Prawidłowo rozwinięty układ przedsionkowy ułatwia radzenie sobie z problemem grawitacji, a to daje dobre poczucie środka w przestrzeni, w czasie, w ruchu, w czuciu głębokości czy czuciu świadomości siebie. Jest niczym jądro od którego wszystko się zaczyna (Goddard S., 2004 s. 83).  Układ przedsionkowy składa się z błędnika kostnego, który tworzy budowę kostną dla błędnika błoniastego i składa się z trzech kanałów półkolistych oraz łagiewki i woreczka. Wewnątrz znajduje się płyn zwany śródchłonką. Kanały półkoliste – przedni, tylny i boczny – leżą we wzajemnie prostopadłych płaszczyznach i dzięki temu odbierają ruchy obrotowe ciała w różnym ułożeniu. Są przystosowane więc do wykrywania przyśpieszenia kątowego czyli obrotowego. Łagiewka natomiast leży nad woreczkiem i oba te narządy są receptorami przyśpieszeń liniowych. Łagiewka reaguje na przyśpieszenie liniowe poziome, np. podczas przyśpieszania lub hamowania samochodem. Jeżeli pobudzenia są nieprawidłowo przetwarzane to może wystąpić choroba lokomocyjna o różnym stopniu nasilenia. Woreczek natomiast odbiera pobudzenie liniowe pionowe oraz pole grawitacyjne ziemskie. Odbiór pobudzenia z pola grawitacyjnego jest nieświadomy. Błędnik wraz ze ślimakiem jest narządem parzystym, a więc w lewym i prawym uchu, i są ułożone w odbiciu lustrzanym w stosunku do siebie. Ułożenie takie powoduje, że śródchłonka krąży w przeciwnym kierunku w kanałach półkolistych lewego i prawego błędnika. Pozwala to na rozpoznanie kierunku obrotów  (Ciechanowicz Lewkowicz E. 2005 s. 95). Pobudzenie z układu przedsionkowego jest prowadzone przez nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII przeważnie do jąder przedsionkowych oraz do innych miejsc w centralnym układzie nerwowym. Jest połączony z wieloma strukturami mózgu przez co wpływa na całe funkcjonowanie człowieka.Najliczniejsze połączenia układu przedsionkowego występują z jądrami przedsionkowymi. Są one wielorakie i skomplikowane (Makowski A. 1998, s. 51-84). Do nich należą połączenia z jądrami ruchowymi gałek ocznych w postaci drogi przedsionkowo-okoruchowej, z jądrami móżdżku, z tworem siatkowatym oraz ze wzgórzem i korą mózgową. Układ przedsionkowy poprzez połączenie z rdzeniem kręgowym wpływa na różne mechanizmy ruchowe rdzenia kręgowego, działa modulującą na napięcie mięśni, wpływa na równowagę ciała, zabezpiecza reakcje odruchowe towarzyszące ruchom czynnym. Z kolei połączenia z móżdżkiem wpływają na regulację tonusu mięśni zabezpieczających pionową postawę ciała, programują szybkie ruchy, koordynuje postawę ciała i wpływa na umiejętność fiksacji wzroku na punkcie podczas wykonywania ruchu.  Następne połączenie- z tworem siatkowatym pomaga wpływać na wegetatywne ośrodki przywspółczulne związane z jądrami nerwów III, VII, IX i X oraz na ośrodki regulujące czynność serca i oddychania. Występują również połączenia ze wzgórzem, poprzez które wpływa na emocje. Układ ten ma też połączenia z korą mózgową w płatach ciemieniowych i skroniowych, dające świadomą orientację w przestrzeni. Poza połączeniem układu przedsionkowego z jądrami przedsionkowymi występują połączenia bezpośrednie z układem siatkowatym i móżdżkiem, dzięki którym następuje natychmiastowa reakcja na działające pobudzenie np. szybka korekcja ruchu. Układ przedsionkowy wraz ze ślimakiem-narządem słuchu- rozwijają się bardzo wcześnie i stanowią tzw. narząd statyczno-słuchowy. Poprzez bliskie połączenia anatomiczne i wspólny nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII intensywnie wpływa na narząd słuchu. Nieprawidłowa praca tego układu zaburza układ słuchowy. Dziecko może więc mieć problemy z różnymi dźwiękami oraz trudności językowe. Według Hardy”go (za Bień St., Kukawa A., 1998 s. 30) woreczek czyli część układu przedsionkowego oprócz gałązek nerwu przedsionkowego otrzymuje również unerwienie z części ślimakowej. Te anatomiczne połączenia powodują wzajemne oddziaływanie na siebie. Na uwagę zasługuje jeszcze połączenie układu przedsionkowego z mięśniami okoruchowymi tworząc tzw. odruch przedsionkowo-okoruchowy i wzrokowo-okoruchowy. Dzięki tym połączeniom następuje fiksacja wzroku na punkcie podczas ruchu głowy i umożliwia orientację w przestrzeni ( tamże s. 110).Układ przedsionkowy wpływa również na rozwój odruchów wczesnodziecięcych. Pionierem badań nad rozwojem czynności ruchowych i odruchów rozumianych jako stałe składowe rozwoju ruchu dziecka był Rudolf Magnus (Czochańska J. 1995,s.41). Odruch jak pisze J. Czochańska (Czochańska J. 1985, s. 155) należy rozumieć szerzej, a więc nie jako niezmienną stereotypową reakcję na działający bodziec, ale składowe rozwoju ruchowego dziecka. Odruchy te kształtują pewien wzorzec ruchowy i dzięki niemu w 1. i 2. roku życia rozwijają się podobnie. Reakcje odruchowe z którymi dziecko się rodzi i które pomagają zapewnić prawidłowe ułożenie ciała Rudolf Magnus nazwał odruchami postawy, a drugie służące do utrzymania pozycji pionowej – odruchami prostowania.  Pierwsze z nich utrzymują się przez pierwsze 6 miesięcy, a drugie powstają w drugim półroczu. Dzięki nim dziecko staje się czworonożne, a potem dwunożne. W drugim półroczu powstają też odruchy równowagi, które zaczynają się rozwijać w okresie od 6. do 8. m. życia i w pełni rozwinięte powinny być między 18. a 20 m. życia dziecka. J. Czochańska (tamże s. 154) uważa, iż  w powstawaniu odruchów postawy i prostowania bierze udział układ przedsionkowy i receptory szyjne. Autorka do odruchów postawy zalicza  (Czochańska J. 1995, s. 44): 1. odruch skrzyżowanego wyprostu2. odruch skrócenia tułowia (Galanta),3. odruch podparcia,4. odruch toniczny szyjny asymetryczny,5. odruch toniczny szyjny symetryczny6. odruch toniczny błędnikowy.Natomiast w składzie odruchów prostowania wyróżnia ona (tamże s. 54):  1. odruch toniczny szyjny, który występuje do 6-tego miesiąca życia dziecka. 2. odruch prostujący typu śrubowego, pojawiający się pomiędzy 7-8 miesiącem życia i trwa do około 2-3 roku życia, 3. odruch prostujący głowę błędnikowo-optyczny,4. odruch Landaua,5. gotowość do skoku,6. reakcja spadochronowa
Poza odruchami z grupy postawy i prostowania opisano kilkadziesiąt innych automaty- zmów  ruchowych. Jednak według J. Czochańskiej (tamże, s.53-60) i innych autorów tylko niektóre z nich mają znaczenie kliniczne. Do nich zaliczono: odruch Moro, chwytny rąk, chwytny stóp, odruch ssania, szukania.   Odruchy prostowania pomagają przezwyciężyć siły grawitacji i są podstawą stopniowej pionizacji oraz zapoczątkowują rozwój dwunożności. Stopniowo w miarę dojrzewania układu nerwowego odruchy prostowania słabną i prawie zanikają do 5 roku życia. Zostają zastąpione reakcjami równowagi, które pojawiają się po 6-8 m. życia i są wyrazem współdziałania ze sobą kory, jąder podkorowych i móżdżku. Rolą reakcji równowagi jest odpowiednie ułożenie ciała w stosunku do położenia środka ciężkości. Czochańska (1995, s. 60-67) wyróżniła następujące reakcje równowagi:1. Reakcje równowagi w pozycji supinacyjnej2. Reakcje równowagi w pozycji pronacyjnej3. Reakcje równowagi w pozycji czworonożnej4. Reakcje równowagi w pozycji siedzącej5. Reakcje równowagi w pozycji klęczącej6. Reakcje równowagi w pozycji stojącejRolę odruchów wczesnodziecięcych traktowano jako pewien wzorzec ruchowy, który pojawia się w odpowiednim czasie i ma za zadanie przećwiczyć schemat ruchowy. Rolę odruchów rozumiano więc tylko jako ćwiczenie pewnego wzorca ruchowego, dzięki któremu dziecko może przyjąć postawę pionową.Dr P. Blythe i dr S. Goddard-Blythe (2004, 2006) rozszerzyli znaczenie odruchów niemowlęcych i pokazali ich wpływ na rożne funkcji psychiczne, a także na proces uczenia się. Ta koncepcja jest stosunkowo nowa dlatego należy do niej podchodzić z pewną ostrożnością. Badania tych autorów i innych badaczy pokazują, że dany odruch otwiera i uruchamia drogi nerwowe, prowadzące impuls do różnych struktur w mózgu. Dlatego też w swojej koncepcji przyjęli założenie, że jeżeli odruchy pierwotne (czyli te z którymi dziecko przychodzi na świat i które stopniowo zanikają do 6 m. ż. dziecka), przetrwają poza fizjologiczny okres występowania to mogą one zakłócać rozwój psychofizyczny. Nosi on wtedy miano odruchu przetrwałego. W koncepcji tych autorów przetrwały odruch powoduje zaburzenie funkcjonalne, a nie organiczne. Rozróżnienie tych dwóch znaczeń jest istotne ponieważ w nomenklaturze medycznej odruch przetrwały powstaje w wyniku organicznego uszkodzenia mózgu (Michałowicz R., 2000). Dlatego też autorka tego artykułu proponuje wprowadzić termin „śladowa postać” danego przetrwałego odruchu dla zaburzeń funkcjonalnych, np. śladowa postać odruchu Moro lub śladowa postać przetrwałego odruchu Moro. Taka postać przetrwałego odruchu nie powoduje zaburzeń organicznych i nasilenie objawów jest niewielkie i można go określić jako śladowe.Do odruchów pierwotnych dr P. Blytha i dr S. Goddard zaliczyli:1. Odruch Moro2. Odruch dłoniowy Palmara3. Asymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS)4. Odruch ssania i szukania5. Odruch grzbietowy Galanta6. Odruch toniczny błędnikowy (TOB)7. Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS) 8. Odruch Babińskiego9. Odruch podeszwowy  Odruch Moro powstaje w 9-12 tygodniem życia płodowego i rozwija się przez całą ciążę. Zanika pomiędzy 2 a 4 miesiącem życia dziecka. Pojawia się w odpowiedzi na nagły bodziec typu hałas, nagły ruch lub zmiana światła w polu widzenia oraz stymulację błędnika poprzez zmianę pozycji głowy, ból, zmianę temperatury lub gwałtowne ruchy  drugiej osoby. Reakcja noworodka polega na nagłym odwiedzeniu rąk do tyłu i odchyleniu głowy, zgięciu nóg oraz wydaniu przez dziecko głośnego krzyku, a następnie stopniowo ręce wracają do pozycji zamkniętej. Odwiedzenie ułatwia nagły wdech, a przywiedzenie wydech. Cały organizm jest gwałtownie pobudzony. Odruch Moro to mimowolna reakcja na zagrożenie. Działa jak najwcześniejsza postać reakcji walki i ucieczki pojawiającej się w późniejszych okresach życia. Zadaniem odruchu jest zaalarmować, obudzić i przywołać pomoc.   Śladowa postać odruchu Moro powoduje przesadne reakcje na zaskoczenie, nadwrażliwość jednego z kanałów sensorycznych. Dziecko ma podwyższony poziom lęku, skłonne do przesadnych reakcji, jakby niedojrzałe emocjonalnie lub też nadpobudliwe psychoruchowo.  Może zachowywać się w dwojaki sposób: 1. Jako dziecko nieśmiałe, wycofane, z podniesionym poziomem lęku, skłonne do nerwic2. Jako dziecko agresywne, łatwo się denerwuje, wybuchaŚladowa postać przetrwałego odruchu Moro wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, powoduje brak selekcji bodźców oraz zwiększa produkcję adrenaliny i kortyzolu obniżając odporność organizmu. Daje to więc skłonność do infekcji i alergii. Często dziecko jest nadwrażliwe na głośne dźwięki lub tylko niektóre  ponieważ śladowa jego postać powoduje zakłócenie w rozwoju mięśnia strzemiączkowego w uchu środkowym. Mięsień ten podczas hałasu odciąga kosteczki słuchowe od błony bębenkowej. Wpływa też na umiejętność fiksacji wzroku na wybranej figurze spośród innych figur w polu widzenia. Rozwija się jako pierwszy toteż może zakłócić rozwój następnych.Odruch dłoniowy Palmara czyli dłoniowy powstaje w 11 tygodniu ciąży, a wbudowuje się (wygasza) w 3 miesiącu życia. Jego cechą jest ruch chwytny dłoni.  Lekki dotyk lub nacisk na dłoń noworodka powoduje zaciśnięcie się palców. W 4-6 miesiącu życia reakcja ta zaczyna przekształcać się w reakcję chwytu przez kciuk i palec wskazujący.Śladowa postać odruch Palmara powoduje:niezręczność, hamowamie rozwój samodzielnych ruchów kciuka i palców, zburzenie chwytu, co w efekcie powoduje brzydkie pismo, a poprzez pętlę Babkina (połączenie neurologiczne pomiędzy odruchem dłoniowym a ssania) zaburza artykulację. Dzieci te podczas pisania i rysowania poruszają językiem i wargami. Może też wystąpić nadwrażliwość na dłoniAsymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS) pojawia się w 18 tygodniu życia płodowego, a wygasza się stopniowo do 6 miesiąca życia dziecka. Polega on na tym, że kiedy dziecko odwraca głowę na bok to równocześnie powoduje to wyprostowanie ręki i nogi po tej stronie w którą zwróciła się głowa i zgięcie kończyn po przeciwnej stronie. W czasie życia płodowego odruch ten rozwija ruchy kopania i poruszania się dziecka w łonie matki, rozwija tonus mięśniowy i  stymuluje układ przedsionkowy. Odruch ten powinien być w pełni rozwinięty w okresie porodu ponieważ może w nim brać  udział, a mianowicie dziecko poprzez poruszanie się i odwracanie współdziała  ze skurczami macicy. S. Goddard i inni twierdzą, że nie tylko odgrywa ważną rolę przy porodzie, ale jest jeszcze przez poród wzmacniany. W okresie niemowlęctwa odruch ten zwiększa napięcie mięśni prostujących ćwicząc po kolei każdą połowę ciała oraz ruchy na bok tworząc podstawy ruchu sięgania. Przypisuje mu się też ważną rolę w rozwoju koordynacji ruchowo-wzrokowej, co umożliwi w przyszłości dziecku dotykanie przedmiotów pod kontrolą wzroku.Śladowa pozostałość ATOS-u utrudnia naprzemienny ruch podczas pełzania i raczkowania co niekorzystnie wpływa na koordynację ruchową i integrację układu przedsionkowego z innymi zmysłami, a także tworzenia się zbyt słabych połączeń pomiędzy prawą i lewą półkulą mózgową, które biegną w ciele modzelowatym.  Rozwój lateralizacji jest słaby i utrudnione jest też wodzenie oczami co daje trudności w czytaniu i zaburzoną konwergencję i akomodację. Pismo jest brzydkie, a chwyt nieprawidłowy, występuje  mała automatyzacja  pisma, a więc trudności z przelaniem myśli na papier.Odruch ssania i szukania pojawia się w 24-28 tygodniem życia płodowego, a wygasza w 3-4 miesiącem życia. Śladowa postać odruch ssania i szukania powoduje problemy z artykulacją, wysunięcie języka do przodu co może powodować utrudnienia w żuciu pokarmów i  ślinienie, następnie nadwrażliwość w okolicy ust, oraz poprzez pętlę Babkina wpływa na zręczność manualną. Odruch grzbietowy Galanta. Powstaje w 20 tygodniu życia płodowego i jest aktywny maksymalnie do 9 miesiąca życia dziecka. Polega on  na tym, że jeżeli drażni się lub dotyka boczną część tułowia dziecka, to następuje wygięcie skierowane wklęsłością w stronę działającego bodźca. Odruch powinien być tak samo nasilony po obu stronach. Ma on znaczenie wspomagające podczas porodu.Śladowa postać odruch Galanta prowadzi do  nadwrażliwości w okolicy pleców od łopatki do bioder toteż dzieci niechętnie noszą ubrania z paskiem, przeszkadzają oparcia w krzesłach, ciągle się wiercą na krześle, mają słabą pamięć krótkoterminową i kłopoty z kontrolowaniem pęcherza moczowego. U dzieci tych często można spotkać moczenie.Odruch toniczny błędnikowy (TOB) dzielimy na dwie części: 1. Odruch toniczny błędnikowy w wyproście (tylny) 2. Odruch toniczny błędnikowy w zgięciu (przedni)TOB przedni pojawia się stopniowo w życiu płodowym poprzez  przyjęcie pozycji zgięciowej, a jego wygaszenie następuje ok. 4 miesiąca życia. Zaś drugi pojawia się kiedy dziecko wkracza do kanału rodnego i jest w pełni obecny po porodzie, a jego wygaszenie następuje stopniowo pomiędzy 7 tygodniem a 3 rokiem życia. Automatyzm pierwszego odruchu polega na tym, że kiedy dziecko zgina głowę do przodu, to pociąga to również zgięcie ramion i nóg. Automatyzm drugiego odruchu powoduje to, że kiedy dziecko odchyla głowę do tyłu poniżej linii kręgosłupa to następuje wyprost ramion i nóg. Działanie tego odruchu jest złożone. Na pewno wpływa na odpowiednie rozłożenie napięcia mięśniowego w ciele. J Ayres zaś wskazuje na zaburzenia w czuciu stabilności grawitacyjnej powodując tym samym  brak umiejętności oceniania przestrzeni (góra-dół, strona prawa-lewa, przód-tył), głębokości, dystansu, prędkości. Przedłużające działanie tego odruchu  opóźnia rozwój ustalenia głowy . Słaba kontrola mięśni głowy prowadzi do  zakłóceń pracy oczu i propriocepcji. Będzie też utrudniał pełzanie i raczkowanie. Niezintegrowany odruch toniczny błędnikowy przedni będzie utrudniał kształtowanie się prawidłowej postawy ciała. Wystąpi tendencja do garbienia się, pochylania głowy do przodu pociągając za sobą uginanie kolan, ruchy podczas biegania, chodzenia będą mniej harmonijne i sztywne. Słaba równowaga całego ciała powoduje  lęk wysokości. Zakłócona zostanie też zdolność tworzenia sekwencji i upośledzenie poczucia czasu. Odruch toniczny błędnikowy tylny prócz wcześniej wymienionych objawów może wywołać tendencję do chodzenia na palcach, sztywnych szarpanych ruchów z powodu dominacji mięśni prostowników oraz słabe zdolności organizacyjne.Śladowa postać tego odruchu  zakłóca napięcie mięśniowe zginaczy i prostowników. Dziecko może się garbić lub za bardzo usztywniać wykonując szarpane ruchy oraz chodząc na palcach. Występuje zaburzone poczucie równowagi i choroba lokomocyjna gdyż odruch ten jest związany z błędnikiem. Dziecko może mieć osłabiona percepcję wzrokową (figura- tło) i problemy z orientacją w przestrzeni, z poczuciem czasu, tworzeniem sekwencji, też słabe zdolności organizacyjne. U dzieci spotykamy również lęk wysokości.Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS) Jest to odruch przejściowy, pojawia się w 6-9 miesiącu życia, a wygasza się w 9-11 miesiącu życia dziecka. Ułatwia przeciwstawienie się sile grawitacji  poprzez uniesienie się na rękach  i kolanach z leżenia na brzuchu. Ułatwia wygaszenie TOB-u. Dzieli ciało na połowę w linii środkowej ułatwiając niezależne ruchy kończyn górnych od dolnych. Ćwiczy patrzenie na dalszą odległość oraz umożliwia śledzenie obiektu zbliżającego się do dziecka. Śladowa postać tego odruchu  wpływa na powstanie nieprawidłowej postawy ciała. Dziecko garbi się podczas lekcji, a kiedy pisze i nadmiernie pochyla głowę i zgina kończyny górne to doprowadza do tzw.  „pisania nosem” Pod koniec lekcji jest zmęczone co objawia się tym, że musi łokciami opierać się na ławce i podtrzymywać swoją głowę. Często porusza się niezgrabnie, ma kłopoty na lekcjach wychowania fizycznego oraz słabą koordynację ruchów ręki i oczu. Nie potrafi bawić się w gry z piłką gdyż traci ją z oczu gdy jest ona w ruchu. Może też powodować nadruchliwość ruchową i zaburzenie koncentracji ze względu na trudności w siedzeniu w jednej pozycji w ławce. Zaczyna się więc kręcić i wiercić co powoduje, że nie może się skupić na lekcji. Odruch Babińskiego pojawia się ok.1 tygodnia życia i powoli do 2.roku życia. się wycofuje co jest związane z dojrzewaniem szlaku korowo-rdzeniowego. Lekkie drażnienie zewnętrznej krawędzi stóp powoduje zgięcie grzbietowe palucha i rozszerzenie palców. Odruch ten wpływa hamująco na odruch podeszwowy i pomaga dziecku w pełzaniu poprzez osadzenie palców na podłożu i odpychaniu się stopami. Odruch podeszwowy jest odruchem chwytnym, pierwotnym występuje do 7-9 m. ż. dziecka. Pojawia się po lekkim naciśnięciu  na podeszwy stóp i wtedy pojawia się ruch zginania i chwytania  palcami stopy. Rola tego odruchu nie jest do końca jasna. Przedłużająca obecność tego odruch może wpłynąć na powstawanie tendencji do zginania palców stóp w pozycji stojącej co w efekcie będzie powodować brak poczucia bezpieczeństwa i niepewność w polu grawitacyjnym. Może też poprzez pętlę nerwową łączącą odruch dłoniowy i podeszwowym zakłócać rozwój manualny.  Kiedy zaczynają wycofywać się odruchy pierwotne to na ich miejsce zaczynają powstawać odruchy posturalne. Do nich autorzy zaliczyli odruchy prostowania i reakcje równowagi. Odruchy te nie zanikają, a występują przez całe życie. Rola odruchów posturalnych jest wieloraka.  Według Sally Goddard (2004) do reakcji prostowania zalicza się:1. Odruch ustalenia głowy wzrokowy,2. Odruch ustalenia głowy błędnikowy,3. Odruch Landaua, 4. Odruch amfibii5. Odruch stopniowego obrotu tułowiaOdruch ustalenia głowy wzrokowy rozwija się po uzyskaniu odpowiedniej siły mięśni karku przez dziecko tak, aby mogło kontrolować ruchy głowy. Kiedy dziecko panuje nad ruchami głowy, tj. po 5 m. ż., wtedy rozwija się odruch ustalenia głowy wzrokowy. Odruch ten pozwala na fiksację wzroku na punkcie w trakcie wykonywania ruchu i jest potrzebny do utrzymania uwagi wzroku. Jeżeli nie jest on odpowiednio rozwinięty, wodzenie wzrokiem i skupienie na punkcie może być utrudnione. Odruch ten zależy od informacji wzrokowej.Odruch ustalenia głowy błędnikowy rozwija się wraz z odruchem ustalenia głowy wzrokowym. Powinny one być ze sobą zsynchronizowane. Rozwija się on na podstawie informacji płynących z układu przedsionkowego. W polskiej literaturze neurologicznej (Czochańska J. 1995, s. 54) te dwa wyżej wymienione odruchy noszą nazwę odruchu prostującego głowę błędnikowo-optycznego i zapewnia on prawidłowe ustalenie głowy w przestrzeni. W śladowej postaci trwa całe życie. Odruch Landaua powstaje w tym samym czasie, co odruch ustalenia głowy i jest stopniowo wygaszany do 3,5 roku życia. Zadaniem jego jest wspomaganie działania tonicznego odruchu błędnikowego w wyproście. Wzmacnia mięśnie prostowniki, a zwłaszcza mięśnie prostujące głowy. Nie jest typowym odruchem posturalnym, ponieważ po 3. roku życia stopniowo zanika.  Odruch amfibii rozwija się między 4 a 6 m. ż. Najpierw w pozycji na brzuchu a potem na plecach. Umożliwia dzieciom pełzanie, a potem raczkowanie. Odruch ten umożliwia niezależny ruch kończyn dolnych od górnych i ruch jednej kończyny dolnej od trzech pozostałych. Słabo rozwinięty odruch będzie utrudniał ćwiczenia fizyczne i harmonijne poruszanie się. Do czasu rozwinięcia się odruchu amfibii ruch nóg był uzależniony od ułożenia głowy i od automatyzmu ruchowego w postaci asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego (ATOS). Pojawienie się odruchu amfibii wskazuje na wygaszenie ATOS-u. Umożliwia więc dalszy rozwój niezależnych od siebie ruchów kończyn oraz głowy i rozwija się stopniowo. Pozostaje przez całe życie.Odruch stopniowego obrotu tułowia uruchamia ruchy rotacyjne, które umożliwiają obrót tułowia w pozycji leżącej pojawia się w wieku 6-ciu miesięcy i umożliwia obracanie się z pleców na brzuch, a w wieku od 8-10 miesięcy z brzucha na plecy, a następnie siadanie i  klęk podparty. Odruch ten jest obecny przez całe życia w celu zapewnienia płynnego ruchu w czasie wykonywania ćwiczeń ruchowych, biegania, skakania, jazdy na nartach i na łyżworolkach. Reakcje równowagi zaczynają rozwijać się, kiedy ukształtowały się reakcje prostowania, a więc około 9-tego m. życia.  Są wywołane przez pobudzenia układu przedsionkowego. Pomagają utrzymać równowagę, zwłaszcza w ruchu. U dzieci u których te reakcje są słabo rozwinięte, często przewracają się i mają kłopoty z nagłą zmianą kierunku. Dzieli się je na dwa odruchu. Odruch spadochronowy, czyli odruch obronny i odruch podparcia „boczny”. Odruch podparcia „ boczny” występuje podczas utraty równowagi w pozycji siedzącej, umożliwiając podparcie tułowia po stronie bocznej. Chroni dziecko przed upadkiem. Odruchy posturalne mogą nie rozwinąć się w pełni i nie osiągnąć pełnej dojrzałości, mimo, że odruchy pierwotne rozwinęły się i na ich miejsce pojawiły się odruch posturalne. Brak dojrzałości odruchów posturalnych powoduje różnego rodzaju trudności powstające w wieku dziecięcym lub dopiero w wieku dorastania, a nawet u studentów. Bowiem w tym czasie wymagane jest samodzielne myślenie, umiejętność wyciągania wniosków i duża elastyczność w radzeniu sobie z różnymi problemami. W wieku młodszym osoby te mogły radzić sobie dobrze w szkole  i w życiu codziennym gdyż nie musiały podejmować samodzielnie decyzji, wyciągać wniosków i uczyć się skomplikowanych działań czy schematów. Osoby w wieku dorastania z tym sposobem funkcjonowania mają trudności w zakresie: 1. Łączenia różnych informacji i wyciągania wniosków,2. Przystosowania się do nowych sytuacji,3. Zastosowania znanych koncepcji do rozwiązywania problemów,4. Łączeniem informacji ze sobą,5. Przetwarzaniem wielu bodźców na raz, 6. Radzenim sobie z wieloma informacjami na raz i koncentracją na jednej7. Dzieleniem informacji na sekwencje.Ponadto w starszej grupie wiekowej czyli u młodzieży mogą wystąpić takie objawy jak:- mały zasób słownictwa- sztywność w myśleniu i przyswajaniu zasad- trudności w przyswajaniu nowych reguł i dostosowania ich do obecnych warunków- mała sprawność manualna- niski poziom energii przypominający obraz depresji, ale nie poddaje się leczeniu  farmakologicznemu- mała giętkość mięśni posturalnych (tułowia)- trudności z wykonywaniem złożonych schematów ruchowych np. w tańcu, w sztukach walki (Lawrence i Beuret, za Goddard 2004 s. 60-61)Aby dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną do uczenia prawidłowo też powinna się kształtować integracja sensoryczna. Integrację sensoryczną jest to proces, dzięki któremu mózg otrzymuje informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, rozpoznaje, a następnie integruje ze sobą oraz z wcześniejszymi doświadczeniami i odpowiada adekwatną reakcją na działające bodźce (Ayres J., 1986). Podstawy teoretyczne, diagnozę i terapię stworzyła J. Ayres. Ona jako pierwsza odkryła doniosłą role układu przedsionkowego w rozwoju psychomotorycznym. Wyróżniła też 4 odruchy wczesnodziecięce: odruch Moro, asymetryczny toniczny odruch szyjny, toniczny odruch szyjny, symetryczny toniczny odruch szyjny, które mają istotny wpływ na uczenie się, a ich przetrwanie poza fizjologiczny okres występowania powoduje zakłócenie integracji sensorycznej. J. Ayres opisała szczegółowo deficyty integracji sensorycznej występujące u dzieci z trudnościami w uczeniu się. Obejmują one zaburzenia w rejestracji i przetwarzaniu bodźców głównie w obrębie trzech podstawowych systemów sensorycznych: przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego. Przejawiają się dysfunkcjami w zakresie reakcji posturalnych, obronnych, równoważnych oraz funkcji oko-ruchowych, słuchowych i napięcia mięśniowego, poza tym również nieprawidłowym schematem ciała, trudnościami w planowaniu ruchu, dysfunkcjami w obustronnej koordynacji ruchowej i sekwencyjności. Zaburzenia te skutkują trudnościami w nauce czytania, obniżonym poziomem graficznym, błędami podczas pisania polegającymi na zamianie liter podobnych, ale ułożonych inaczej w przestrzeni, np. b-d, p-b, p-g itd., trudnościami z przepisywaniem z tablicy, kłopotami w różnicowaniu kierunków prawo – lewo, słabej obustronnej koordynacji ruchowej. Tym typowym trudnościom towarzyszą często również zaburzenia emocjonalne, trudności w koncentracji uwagi i nadpobudliwość psychoruchowa.Proces rozwoju integracji dokonuje się na kilku poziomach. J. Ayres podkreśla, że adekwatna integracja jest podstawą normalnego uczenia się. Wysoce skomplikowane procesy percepcyjne, takie jak percepcja słuchowa czy wzrokowa, mowa, zdolność czytania, pisania są zależne od procesów integracyjnych w zakresie podstawowych systemów zmysłowych, tj. czuciowych, przedsionkowych, kinestetycznych, wzrokowych i słuchowych. J. Ayres podkreśla znaczenie jąder przedsionkowych leżących w pniu mózgu. W jądrach przedsionkowych dokonuje się przetwarzanie wszystkich informacji płynących z mięśni, ścięgien, skóry, receptorów wzroku i słuchu.  W bliskiej zależności współpracuje on z układem ruchowym. Deficyty tych układów w połączeniu z deficytami propriocepcji dają dyspraksję czyli zaburzenia wykonywania ruchu i jego planowania. Dziecko z dyspraksją porusza się niezgrabnie, często się przewraca, ciągle coś potrąca. Dyspraksja może przejawiać się z różnym nasileniem, począwszy od lekkiego stopnia po znaczny. Czasami objawia się trudnościami w precyzyjnych ruchach, np. ubieraniu się, w pisaniu, majsterkowaniu. W innych przypadkach dotyczy dużej motoryki, np. skakanie, wspinanie, bieganie itp.Następnym ważnym układem w integracji sensorycznej jest układ dotykowy. Dotyk jest zmysłem najwcześniej rozwijającym się i ma wpływ na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Receptory tego układu znajdują się w skórze, odbierają wrażenia lekkiego i głębokiego dotyku, ucisku, wibracji, ciepła, zimna i bólu. Wrażenia czuciowe docierają do mózgu z całej skóry, największego narządu zmysłu naszego ciała i biegną niemal do wszystkich obszarów mózgu, bądź to bezpośrednio, bądź pośrednio, przechodząc przez twór siatkowaty. Impulsy czuciowe przewodzone są dwiema drogami nerwowymi do mózgu. Jedna z nich związana jest z systemem proprioceptywno-kinestetycznym, a druga przewodzi wrażenia bólu i temperatury. Dobiega do tworu siatkowatego i wywiera znaczny wpływ na jego funkcjonowanie. Informacja dotykowa ma znaczenie dla reakcji ruchowych człowieka. W korze mózgowej pola czuciowe i ruchowe sąsiadują ze sobą tworząc pas, często nazywany czuciowo-ruchowym lub korą somato-sensoryczną.Dotyk jest niezmiernie ważny w opanowaniu umiejętności sensoryczno-motorycznych oraz praksji. Ma też duży wpływ na rozwój wzroku i słuchu. Badania dowiodły też, że deficyty w zdolności różnicowania czuciowego korelują z trudnościami w czytaniu.Dzieci z obniżonym poziomem percepcji dotykowej mają zaburzenia integracji sensorycznej Ośrodkowy układ nerwowy lokalizuje, segreguje i zarządza tymi dostarczanymi informacjami. Gdy informacje dochodzące do mózgu są prawidłowo zintegrowane, to może używać ich do formułowania prawidłowej percepcji, zachowania czy uczenia się. (Maas V., 1998; Ayres, J., 1986; Przyrowski, Z., 2000, Grzywniak C., 2006).W każdym układzie sensorycznym może występować nadwrażliwość i podwrażliwość. Nadwrażliwość występuje wówczas  gdy próg pobudliwości jest obniżony i wystarczy niewielka siła i liczba bodźców aby dany układ pobudzić. Podwrażliwość występuję wtedy, gdy próg pobudliwości jest podwyższony i potrzebna jest duża siła i liczba bodźców w celu pobudzenia danego układu. Do objawów nadwrażliwości w układzie przedsionkowym można zaliczyć: niechęć do huśtania, kręcenia na karuzeli, wspinania  na drabinkach, chorobę lokomocyjną. Podwrażliwość natomiast objawia się dużą chęcią do huśtania, kręcenia, zjeżdżania, dziecko nigdy nie ma dość takiej zabawy. Nie czuje lęku  i zagrożenia co może prowadzić do stworzenia niebezpiecznych sytuacji. Do innych dysfunkcji tego układu zaliczamy niepewność grawitacyjną, nietolerancje ruchu oraz zaburzenia posturalno-oczne. Wśród symptomów charakteryzujących dzieci z niepewnością grawitacyjną możemy wyróżnić lęk przed upadkiem i wysokością, niechęć do huśtania się, wspinania na drabinki, zjeżdżania, skakania z powierzchni wyższych na niższe,  robienia przewrotów, szybkiej jazdy samochodem, gwałtownym hamowaniem, nie lubi zabaw w których ma oderwać nogi od podłoża, natomiast nietolerancja ruchu polega na tym, że dziecko źle znosi każdy przyśpieszony ruch, a więc huśtanie, jazda autobusem, kręcenie na karuzeli itd.Również w układzie dotykowym występuje nadwrażliwość, która manifestuje się niechęcią na dotyk, unikaniem pewnych faktur materiałów np. dziecko jest nadwrażliwe na materiały z wełny, metki ubrań, nie lubi dotyku jakichkolwiek ubrań, a może też i bliskości fizycznej innych osób. Najczęściej występuje tylko na niektórych częściach ciała np. na głowie, dłoniach, brzuchu. Powodem tego są źle przetwarzane impulsy nerwowe układu dotykowego co może również wywoływać nadpobudliwość i uczucie dyskomfortu. Podwrażliwość natomiast to stała chęć pobudzania receptorów skóry, jednak dotyk ten musi być o wiele silniejszy. Dziecko więc prowokuje sytuacje aby mogło doznać silniejszego dotyku czyli uderzenia. Może więc sprawiać wrażenie dziecka agresywnego, zaczepnego. Podwrażliwość spotykana jest między innymi u dzieci z zaburzonym zachowaniem i z autyzmem. Jeszcze jeden układ, który wg J. Ayres  wpływa na rozwój innych układów np. układ czucia głębokiego, zwany także proprioceptywnym.  Receptory te znajdują się w mięśniach, ścięgnach torebkach stawowych. Prawidłowa praca tego układu jest niezbędna  do rozwoju odruchów, planowania i prowadzenia ruchu, regulacji napięcia mięśniowego i koordynacji. Zaburzenia przetwarzania impulsów nerwowych płynących z tego układu prowadzi do powstania dyspraksji, dysgrafii i zaburzeń posturalno-ocznych.

PodsumowanieW artykule tym chciałam zaprezentować nowy sposób spojrzenia na zagadnienie  dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się. Wprowadzenie tego zagadnienia w świetle nowej wiedzy z zakresu neurobiologii i neuropsychologii jest uzasadnione gdyż wskazuje na ważność tworzenia się połączeń  pomiędzy komórkami nerwowymi w różnych okresach. Jeżeli połączenia te utworzą się zbyt  słabe i jest ich zbyt mało to przekaz impulsu jest utrudniony. Wówczas  w zachowaniu dziecka pojawiają się pewne trudności w funkcjonowaniu szkolnym. Występujące objawy zależne będą od miejsca w którym impuls nerwowy jest słabiej przewodzony w CUN np. słabe połączenie niektórych struktur układu limnicznego z płatami czołowymi powoduje przewagę zachowań emocjonalnych nad racjonalnymi.Dostrzeżenie więc całego zespołu objawów, który może wpływać na powstanie  trudności  w uczeniu się jest ważne, gdyż  pozwoli to lepiej zrozumieć dziecko i dobrać odpowiednią metodę terapeutyczną. Warte podkreślenia są  między innymi dwie metody terapeutyczne : metodę integracji sensorycznej A. J. Ayres i metodę rozwoju odruchów wczesnodziecięcych wg P. Blytha i S. Goddard. Metoda J.Ayres opiera się na założeniu, że odpowiednie ćwiczenia fizyczne i stymulacja układu przedsionkowego umożliwia rozwój odruchów posturalnych i ułatwia wygaszenie odruchów pierwotnych. „Jeżeli jednak działanie odruchów pierwotnych jest zbyt silne, sama stymulacja odruchów posturalnych rzadko przynosi ogólną poprawę koordynacji motoryki małej, funkcjonowania układu okoruchowego, przetwarzania informacji wizualnych i wyników szkolnych” (Goddard S.,2005 s.65).  W celu wygaszania odruchów pierwotnych należy zastosować specjalny program ich niwelowania, polegający na powtarzaniu ruchów jakie wykonuje dziecko od urodzenia zgodnie z jego etapami rozwoju.

Aby więc dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną  do uczenia się jego CUN musi wytworzyć odpowiednią liczbę połączeń nerwowych pomiędzy różnymi strukturami mózgu i przesyłanie impulsu nerwowego odbywać się powinno z odpowiednią siłą i szybkością. Tworzenie sieci połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i strukturami mózgu odbywa się niemal przez całe życie, ale najintensywniej w okresach wrażliwych i w dzieciństwie (Blakemore S.,Frith U., 2008).W świetle nowej wiedzy z zakresu neuropsychologii i neurobiologii istnieje potrzeba stworzenia nowego rozumienia dziecka z trudnościami w uczeniu się.

Obejmować ono powinno znajomość rozwoju i dojrzewania do uczenia się pewnych struktur układu nerwowego, ich wzajemnych połączeń w różnych okresach życia, a zwłaszcza w okresie rozpoczynania nauki szkolnej. 
LiteraturaAyres, J., Sensory Integration and Learning Disorders. Los Angeles, Western Psychological            Services, California 1986,Bień St., Kukwa A., Embriologia i anatomia ucha wewnętrznego, w red. Janczewski      G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988Blakemore S.,Frith U., Jak uczy się mózg, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,            Kraków 2008Ciechanowicz Lewkowicz E., Neurofizjologia, Biała Podlaska 2005. Czochańska J., Neurologia dziecięca, PZWL, Warszawa 1985.Czochańska J., Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków, Wydawnictwo Folium, Lublin 1995Goddard S., Odruchy, uczenie, zachowanie, Masgutowa i Międzynaridowy Instytut NeuroKinezjologii, Warszawa 2004Goddard S., Harmonijny rozwój dziecka, Świat Książki. Warszawa, 2006 Grzywniak C., Kinezjologia Edukacyjna –metoda wspomagania  rozwoju  i terapii            psychomotorycznej, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2006,  Makowski A., Anatomia części ośrodkowych narządu przedsionkowego, w red. Janczewski           G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988Maas, V. F., Uczenie się poprzez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej dla rodziców i specjalistów, WSiP, Warszawa 1998. Michałowicz R., Dziecięce porażenie mózgowe, PZWL, Warszawa 2000Przyrowski Zb., Podstawy diagnozy i terapii integracji sensorycznej, w: red. Szmigiel Cz.,            Podstawy diagnistyki i rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, Wyd. AWF,              Kraków 2001

 Natomiast  jak   zapamięta Twoje dziecko  dane  mu doświadczenie, czy jest miłe czy nie miłe decyduje o szybkości  jego uczenia i  późniejszej motywacji do uczenia się.

Jak to się dzieje?

Jeśli  Twoje dziecko odbierze doświadczenie  jako bardzo trudne wręcz tragiczne, uwolniony zostaje neurotransmiter adrenalina  i kortyzol  co spowoduje  z kolei obniżenie  jego zdolności uczenia się i zapamiętywania. Wydzielają się Hormony stresu.

Hormony  te zmniejszają dopływ krwi do wyższych partii mózgu, odpowiedzialnych za planowanie, myślenie, porównywanie, wnioskowanie.

Praca mózgu staje się jednostronna, niedominująca półkula mózgowa otrzymuje mniejszy dopływ krwi przechodząc na poziom szybszych fal mózgowych beta, co  z kolei uruchamia proces aktywacyjny mózgu na obronę i ucieczkę.

Powstaje pytanie jak   możesz drogi rodzicu usprawnić   uczenie się u swojego dziecka   Jeśli  obserwujesz u niego trudności z uczeniem, brak sukcesów w nauce i niechęć do uczenia się to zapoznaj się koniecznie z artykułem  Główna przyczyna trudności w uczeniu się.

O to jedna z propozycji!  zastosowana  uaktywnia i dotlenia cały mózg i sprawia, że  w procesie uczenia jest zaangażowanych więcej ośrodków w mózgu dziecka co wpływa bardzo korzystnie na jego procesy myślenia , kojarzenia i rozwoju-  Kinezjologia Edukacyjna  z programem Gimnastyka Mózgu.

Nie chodził do czwartego roku życia i wpadał w straszną rozpacz, gdy czegoś nie rozumiała, a zdarzało to się często.

Lekarze, po zdiagnozowaniu jako upośledzonego umysłowo, chcieli go umieścić w zakładzie specjalnym. jednak jego ojciec nie zgodził i walczył o syna zauważył, że syn ma niezwykłe  intelektualne  umiejętność pamięć.

Może czytać  dwa teksty naraz, każdą  innym okiem, rozumiejąc treść i zapamiętując ją na zawsze.

Pewnego dnia Ojciec przyprowadził go do biblioteki   i pozwolił  na wywiad Barremu Morrowi, który był zainteresowany niezwykłą pamięcią

Kima zapytany o treść dowolnie wybranej książki. Kim nie opowiadał ale cytował fragmenty.

Ta historia spowodowała że Morrow napiał scenariusz do znanego  filmu Rain Man.

Powstaje pytanie czym jest pamięć? Naukowe próby zmierzenia pamięci kończą się pomiarem zdolności odzyskiwaniem wspomnień. A to z kolei daje proces przyswojenia wiedzy.

Mózg korzysta z wielu systemów  poznanych i niepoznanych – historia Kima ale większość z nas  wykorzystuje w  procesie  uczeniu się  kodowanie, przechowywanie  informacji , pozyskiwanie i zapamiętanie.

cdn.

Uszkodzenia lewej półkuli: trudności z mówieniem, pisaniem, czytaniem, matematyką. 
Uszkodzenia prawej półkuli: trudności z rozpoznawaniem struktur geometrycznych, twarzy, trudności z rysowaniem, percepcją muzyki.

Z wiedzy popularnej dowiadujemy się, że 
ludzie z dominacją prawej półkuli – artyści, humaniści; lewa – naukowcy, umysły ścisłe.

Jednym słowem!
Prawa półkula – wschodni mistycyzm,

lewa półkula – zachodni racjonalizm (R. Ornstein).

Z pewnością wiesz, że budowa ciała i mózgu jest lekko asymetryczna, a
asymetria widoczna jest już na etapie płodowym.

Prawa półkula:

• Większa i cięższa niż lewa.
• Więcej materii białej (dłuższe połączenia).
• Część czołowa szersza, wysunięta do przodu
• Bruzda Sylwiusza kończy się zagięciem ku górze.
• Niektóre obszary kory ciemieniowej powiększone.

Lewa półkula:

• Część tylna szersza.
• Bruzda Sylwiusza ok. centymetra dłuższa i prosta.
• Większa równina skroniowa (planum temporale) i ośrodek Broki.
• Więcej materii szarej.
• Więcej dopaminy, mniej noradrenaliny.

Różnice na poziomie budowy cytoarchitektonicznej i biochemicznym. 
Mowa głównie zlokalizowana w prawej półkuli występuje u 4% praworęcznych 
U leworęcznych jest to 15%, a dodatkowo u 15% obie półkule analizują i tworzą mowę w jednakowym stopniu. 
Mowa docierająca do prawego ucha jest nieco lepiej rozumiana, gdyż trafia z większą precyzją do lewej półkuli. 
Asymetria mniej widoczna jest u kobiet.

Zalicza się do dysleksji  dysortografię  specyficzne trudności w pisaniu  dyskalkulie w przyswojeniu  matematyki.

Dysleksja zdarza się 3-4 razy częściej u chłopców niż u dziewczynek.

Zaburzenie czytania widoczne są już w II klasie  szkoły podstawowej.

Dlaczego jest taka uciążliwa dla dzieci?

Dziecko popełnia błędy w czasie czytania: gubi litery, dodaje też litery wypaczając brzmienie słów  z stąd  ma trudności ze zrozumieniem czytanego tekstu.

Prędkość czytania jest obniżona, dziecko ma trudności w rozróżnieniu b-p d-t k-g, cz-sz. gdy drogi rodzicu obserwujesz takie trudności nie dziw się, że Twoje dziecko niechętnie wykonuje zadania  języka polskiego, nie lubi czytać, pisać wszystkie te prace przychodzą mu z wielkim trudem. 

W przypadku dysgrafii dzieci młodszych klas szkoły podstawowej z trudem opanowują pisanie ich dyktanda  czy wykonywane przez nie ćwiczenia zawierają mnóstwo błędów gramatycznych i ortograficznych.

Nie stosują wielkich liter, przecinków i innych znaków interpunkcyjnych, piszą niewyraźnie.

Dzieci starsze w czasie pisania starają się wykorzystać krótkie frazy z ograniczonym doborem słów, ale w pisowni tych słów robią poważne błędy. Dlatego dzieci często  odmawiają chodzenia  na lekcje i pisania prac.

Rozwija się u nich poczucie nieporadności, własnej wadliwości, która często przekształca się w smutek.

Dzieci unikają kontaktów z rówieśnikami  w efekcie czego znajdują się w izolacji.

jak wyjaśnić mechanizm dysleksji. Wielu badaczy widzi mechanizm dysleksji  w zaburzeniu trzech rodzajów słuchu:

fizyczny, muzyczny, fonemowy.

Czym charakteryzuje się słuch fizyczny?

Słuch fizyczny pozwala dziecku  na rozróżnienie dźwięków z otoczenia, szumu liści , deszczu, a także dźwięki urbanistycznych czyli dźwięk samolotu, silnika samochodowego,stukot kół samochodu itp.

Słuch muzyczny daje dziecku. możliwość rozkoszowania się melodią, muzyką, tworzoną przez kompozytorów.

Słuch fonemowy daje dziecku możliwość rozumienia mowy, pozwala rozróżniać odcienie, akcenty, jeden dźwięk od drugiego.

Jeśli słuch fonemowy nie jest dobrze rozwinięty dziecko ma trudności z rozróżnieniem  podobnych brzmień słów  i liter.

Jeśli dziecko ma uszkodzony słuch fonematyczny będzie miało duże trudności z nauczeniem się czytania i p bo nie precyzyjnie słyszy dźwięki mowy nie jest też w stanie nauczyć się pisania bo nie wie jaki dźwięk ta lub inna litera.

Aby dziecko miało sukcesy w szkole potrzebuje jeszcze jednej umiejętności widzeniem liter pozwala dziecku zapamiętać ich kształt i odtworzyć. posłuchać zapamiętać powiedzieć- zapisać,  zobaczyć, zapamięta, odtworzyć.

szkoła i proces uczenia jest doświadczeniem, które wpływa na kształtowanie poczucia własnej wartości. Słabe wyniki  w szkole przynoszą dziecku wiele negatywnych emocji, które prowadzą do lęku, wręcz fobii szkolnej.

i powstaje błędne koło zaobserwuj swoje dziecko jeśli ma problemy z pisaniem i czytaniem. Czy te problemy nie wynikają z  problemów opisywanych po wyżej.

powstaje pytanie co możesz zrobić jeśli takie problemy zauważysz jak usprawnić słuch fonematyczny. Jak sprawić aby dziecko czytało ale to wkrótce na teraz odsyłam do artykułów. Powstaje pytanie jak  skutecznie pomóc takim dzieciom. Jedną z skutecznych metod  pomocnych w przezwyciężaniu dysleksji jest Kinezjologia Edukacyjna w raz z programem Gimnastyka mózgu.

 przeczytaj artykuł   Jak  i dlaczego kinezjologia edukacyjna wspiera uczenie się i rozwój.

pobierz  PDF Gimnastyka Mózgu® ćwiczenia usprawniające uczenie się

zachęcam też do zapoznania się z artykułami :

Główna przyczyna trudności w uczeniu się.

Kinezjologia co daje integracja półkul mózgowych

Okazuje się, że mózg podczas swojej pracy generuje impulsy elektryczne, zwane falami mózgowymi.

Impulsy te możemy mierzyć przy pomocy specjalnego przyrządu, zwanego Elektroencefalografem [w skrócie EEG].

Posiada on kilkanaście elektrod przyłączanych do skóry głowy i mierzy częstotliwość [ilość impulsów na sekundę] oraz amplitudę ["wielkość" zmian napięcia].

Niby nic takiego, gdyby nie fakt, że te impulsy są zależne od czynności, jaką umysł wykonuje. Gdy jesteś pobudzony, częstotliwość twoich fal mózgowych rośnie, lecz impulsy stają się słabsze. Natomiast gdy się uspokoisz i rozluźnisz, fale mózgowe stają się wolniejsze, a impulsy silniejsze.

Dlaczego tak się dzieje?

Otóż, jeśli wytężasz mózg, pracuje więcej komórek nerwowych jednocześnie.

Każda komórka wytwarza jakiś impuls elektryczny, więc wszystkie impulsy mieszają się, tworząc szum.

Gdy jednak uspokajasz myśli, komórki mózgowe zaczynają działać synchronicznie [w jednym tempie].

Impulsy są więc rzadsze, ale ich napięcia sumują się, dlatego impulsy nabierają na sile.

Istotną informacją wynikającą z porównania przebiegów fal zbieranych przez poszczególne elektrody jest stopień ich synchronizacji.

Wysoka synchronizacja oznacza, że dwie fale występujące w dwóch miejscach kory w tym samym (podobnym) czasie osiągają maksimum natężenia oraz w tym samym (podobnym) jego minimum.

Gdy synchronizacja jest wysoka, impuls z jednego neurony bez trudu jest przekazywany do drugiego.

Jednak gdy jest ona niska, impuls może być wygenerowany w neuronie w czasie, gdy następna komórka znajduje się w przeciwfazie – nie może przyjąć pobudzenia, przez co informacja zawarta w impulsie zostaje utracona.

Rytmy mózgowe przybierają różne wartości w zależności od stanu świadomości, w jakim aktualnie się znajdujemy oraz umiejscowienia (części kory mózgowej lub ośrodków podkorowych, których rytmy badamy).

W dostępnym sobie zakresie rytmy mózgowe mogą przybrać dowolną wartość.

Tradycyjnie wyróżnia się cztery najbardziej charakterystyczne zakresy fal odpowiadające przede wszystkim różnym stanom świadomości.

Cztery zakresy fal:

· beta – od ok. 13 Hz do ok. 30 HZ

· alfa – od ok. 7 Hz do ok. 13 Hz

theta – od ok. 3 Hz do ok. 7 Hz

delta – poniżej 3 Hz

Pasmo  beta ma  stosunkowo duży zasięg i jest definiowane jak coś powyżej pasma Alfa. Sprzyja inspiracji energii i działaniu logicznym, analitycznym, intelektualnym myśleniu, werbalnej komunikacji.

Pasmo niskie beta( 12-15Hz)-SMR

Rytm sensomotoryczny, czuciowo-ruchowy.

Nazywany również niska Beta. Dystrybucja: zlokalizowana półkulowo i w płatach (czołowy, potyliczny, itd.) Występują te fale w subiektywnym emocjonalnym stanie: odprężenia

Pasmo środkowe beta(15-18Hz)

Nazywana również Beta1
Jesteś przebudzony, czujny. Twój umysł jest ostry, skupiony. Wykonujesz zadania szybko, łatwo i możesz pracować z pełną uwagą. W stanie Beta neurony pracują “ogniście” i szybko, a ty realizujesz, osiągasz szczytowe zadania. Nowe pomysły i rozwiązania problemów błyskawicznie rodzą się w twoim umyśle.

Pasmo wysokiej bety(>18Hz)

Nazywane również Beta 2
Dystrybucja : zlokalizowana, może być bardzo zogniskowana . Subiektywne emocjonalne stany: (zdenerwowania, irytacji), ekscytacji. Powiązane czynności i zachowania: umysłowa działalność, tj. obliczenia matematyczne, planowanie itd. Fizjologiczne korelacje: ogólny aktywacja funkcji umysłu i ciała.

Stan alfa

To jest miejsce głębokiego odpoczynku, ale niedostateczne dla medytacji. W Alfie zaczynamy uzyskiwać dostęp do bogactwa kreatywności, które znajduje się poniżej naszej świadomej świadomości – to jest brama, wejście do głębszych stanów świadomości.

fale alfa jest też siedzibą częstości, znanej jako częstością rezonansu Schumana – częstotliwości rezonansu pola elektromagnetycznego ziemi. Dystrybucja: regionalna, zwykle zajmuje cały płat kory; duże amplitudy w potylicy przy zamkniętych oczach.

Subiektywne, emocjonalne stany: odprężony, nieruchomy, ale nie senny; cichy, świadomy.

Powiązane czynności i zachowania : rozmyślanie, brak działania. Twórcza “esencja “, natchnienie, motywacja, stan marzycielski, odprężony, ale jeszcze czujny.

Fizjologiczne korelacje: odprężony, gojący się. Skutki treningu wytworzenia stanu alfa : wytworzenie relaksu i odpoczynku. Redukcja stresu – dla niskiej alfy (8 – 10 Hz): wewnętrzna świadomość samointegracji umysł/ciało, równowaga: dla wysokiej alfy (10 – 12 Hz) : skupianie się , stan gojący, łączenie ciała i umysłu

Fala delta jest najpowolniejsza ze wszystkich fal mózgowych. Najczęściej kojarzona z głębokim snem, pewne częstości w paśmie Delta wywołują uwolnienie hormonu wzrostu, tak zbawiennego dla uzdrawiania i regeneracji. Teraz wiadomo, dlaczego głęboki sen – jest regenerujący i podstawowy dla uzdrawiającego procesu.

Fale theta

Theta “leży” bezpośrednio na progu podświadomości.

Theta jest też identyfikowane jako brama do nauki i pamięci. Theta-medytacje zwiększają kreatywność, proces uczenia się, Theta redukuje stres, budzi intuicję i inne pozazmysłowe percepcje i umiejętności.

Dystrybucja: zwykle regionalna, może zajmować znaczne obszary kory, może być zlateralizowana albo rozproszona.

Subiektywne emocjonalne stany: intuicyjny, twórczy, fantazjujący, obrazowy, twórczy, sennie przełączający myśli. Odzyskujący nieświadomy materiał.

Powiązane czynności i zachowania: twórczy, intuicyjny; ale też może być oszalały, nie skupiony, rozkojarzony.

Korelacje fizjologiczne: gojenie się, integracja umysł/ciało. Skutki treningu: jeśli promowane mogą wywołać fantazjowanie, stany bliskie transowi – jeśli dobrze znosi stany hipnotyczne.

Hamowana (redukowana), może ulepszać koncentrację, zdolność ogniskowania uwagi.

Na ogół nadmiar fal Theta (płaty czołowe) powoduje dekoncentracje i problemy w skupieniu uwagi (ADD, ADHD). Charakterystyczne dla depresji, zamkniętych uszkodzeń głowy oraz epilepsji. Patologiczny nadmiar thety obrazuje śpiączkę (coma) typu theta.