Autor: Celestyna Grzywniak, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie

Rola dojrzałości  neuropsychologicznej w procesie  uczenia się”
Osiągnięcie dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się to uzyskanie odpowiedniego poziomu dojrzałości centralnego układu nerwowego (CUN), która warunkuje prawidłowy przebieg procesów psychicznych i motorycznych biorących udział w uczeniu się.
Dojrzewanie centralnego układu nerwowego to dynamiczny proces dotyczący prawidłowego rozwoju komórek nerwowych, powstawania połączeń pomiędzy’ nimi oraz pomiędzy strukturami mózgu, tworzenia się we właściwym czasie mieliny na drogach nerwowych, a także na prawidłowym  rozwoju odruchów pierwotnych i posturalnych oraz integracji sensorycznej.
Kształtuje się przez wiele lat- można powiedzieć,- że przez okres życia płodowego i przez wiele lat po urodzeniu, a nawet w okresie szkolnym. Inny obraz dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się będzie u dziecka 6 i 7 letniego, a inny w wieku dorastania w którym kształtuje się myślenie abstrakcyjne, a jeszcze inny u studentów. Jest inna  na każdym etapie rozwoju psychomotorycznego, zależna od dojrzewania centralnego układu nerwowego i wytwarzania się połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i różnymi strukturami mózgu. Im więcej komórka nerwowa wytwarza zakończeń nerwowych i synaps tym więcej tworzy się połączeń synaptycznych. W tym przypadku przekaz impulsów nerwowych jest silniejszy i bardziej trwały. Uczenie więc w rozumieniu neuropsychologicznym to tworzenie nowych połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i wzmacnianie ich przez wielokrotne powtarzanie.

Aby dziecko mogło osiągnąć pewien poziom dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się musi być odpowiednio rozwinięty poziom inteligencji i myślenia, a to jest zależne między innymi od szybkości przebiegu impulsów nerwowych w komórkach i siły połączeń pomiędzy różnymi strukturami mózgu, a zwłaszcza płatami czołowymi. Ważne są  również warunki środowiskowe, jak przyjazna atmosfera w rodzinie i stwarzanie sytuacji w których dziecko może realizować swoje potrzeby. Dojrzałość neuropsychologiczna do uczenia się będzie osiągnięta wtedy, gdy na poziomie CUN będzie odpowiednia liczba połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i ich strukturami zawiadującymi procesami nerwowymi i będą charakteryzować się odpowiednią siłą, trwałością i szybkością przekazu impulsu.
Niektórzy badacze podkreślają znaczenie w rozwoju dziecka prawidłowo funkcjonującego układu przedsionkowego. Rozwija się on jako pierwszy i wpływa na wszystkie inne. Ma tez istotny wpływ na rozwój odruchu Moro, tonicznego odruchu błędnikowego, asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego i przedsionkowo-okoruchowego. Jest podstawą  prawidłowej integracji sensorycznej. Znajduje się on w uchu wewnętrznym i łączy się bezpośrednio ze ślimakiem, w którym znajdują się receptory słuchowe. Jest wielkości ziarenek ryżu. Ta mała struktura pełni niezwykle ważne funkcje. Według J. Ayres (1986) ten układ jest najważniejszym układem i wpływa poprzez liczne połączenia nerwowe na funkcjonowanie innych układów. Jak pisze St. Konturek (1998) czynności tego układu są ściśle połączenie z innymi zmysłami, zwłaszcza z narządem wzroku, proprioreceptorami mięśni i stawów, receptorami dotyku i ucisku.
Prawidłowo rozwinięty układ przedsionkowy ułatwia radzenie sobie z problemem grawitacji, a to daje dobre poczucie środka w przestrzeni, w czasie, w ruchu, w czuciu głębokości czy czuciu świadomości siebie. Jest niczym jądro od którego wszystko się zaczyna (Goddard S., 2004 s. 83).
Układ przedsionkowy składa się z błędnika kostnego, który tworzy budowę kostną dla błędnika błoniastego i składa się z trzech kanałów półkolistych oraz łagiewki i woreczka. Wewnątrz znajduje się płyn zwany śródchłonką. Kanały półkoliste – przedni, tylny i boczny – leżą we wzajemnie prostopadłych płaszczyznach i dzięki temu odbierają ruchy obrotowe ciała w różnym ułożeniu. Są przystosowane więc do wykrywania przyśpieszenia kątowego czyli obrotowego. Łagiewka natomiast leży nad woreczkiem i oba te narządy są receptorami przyśpieszeń liniowych. Łagiewka reaguje na przyśpieszenie liniowe poziome, np. podczas przyśpieszania lub hamowania samochodem. Jeżeli pobudzenia są nieprawidłowo przetwarzane to może wystąpić choroba lokomocyjna o różnym stopniu nasilenia. Woreczek natomiast odbiera pobudzenie liniowe pionowe oraz pole grawitacyjne ziemskie. Odbiór pobudzenia z pola grawitacyjnego jest nieświadomy. Błędnik wraz ze ślimakiem jest narządem parzystym, a więc w lewym i prawym uchu, i są ułożone w odbiciu lustrzanym w stosunku do siebie. Ułożenie takie powoduje, że śródchłonka krąży w przeciwnym kierunku w kanałach półkolistych lewego i prawego błędnika. Pozwala to na rozpoznanie kierunku obrotów  (Ciechanowicz Lewkowicz E. 2005 s. 95). Pobudzenie z układu przedsionkowego jest prowadzone przez nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII przeważnie do jąder przedsionkowych oraz do innych miejsc w centralnym układzie nerwowym. Jest połączony z wieloma strukturami mózgu przez co wpływa na całe funkcjonowanie człowieka.
Najliczniejsze połączenia układu przedsionkowego występują z jądrami przedsionkowymi. Są one wielorakie i skomplikowane (Makowski A. 1998, s. 51-84). Do nich należą połączenia z jądrami ruchowymi gałek ocznych w postaci drogi przedsionkowo-okoruchowej, z jądrami móżdżku, z tworem siatkowatym oraz ze wzgórzem i korą mózgową. Układ przedsionkowy poprzez połączenie z rdzeniem kręgowym wpływa na różne mechanizmy ruchowe rdzenia kręgowego, działa modulującą na napięcie mięśni, wpływa na równowagę ciała, zabezpiecza reakcje odruchowe towarzyszące ruchom czynnym. Z kolei połączenia z móżdżkiem wpływają na regulację tonusu mięśni zabezpieczających pionową postawę ciała, programują szybkie ruchy, koordynuje postawę ciała i wpływa na umiejętność fiksacji wzroku na punkcie podczas wykonywania ruchu.  Następne połączenie- z tworem siatkowatym pomaga wpływać na wegetatywne ośrodki przywspółczulne związane z jądrami nerwów III, VII, IX i X oraz na ośrodki regulujące czynność serca i oddychania. Występują również połączenia ze wzgórzem, poprzez które wpływa na emocje. Układ ten ma też połączenia z korą mózgową w płatach ciemieniowych i skroniowych, dające świadomą orientację w przestrzeni. Poza połączeniem układu przedsionkowego z jądrami przedsionkowymi występują połączenia bezpośrednie z układem siatkowatym i móżdżkiem, dzięki którym następuje natychmiastowa reakcja na działające pobudzenie np. szybka korekcja ruchu.
Układ przedsionkowy wraz ze ślimakiem-narządem słuchu- rozwijają się bardzo wcześnie i stanowią tzw. narząd statyczno-słuchowy. Poprzez bliskie połączenia anatomiczne i wspólny nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII intensywnie wpływa na narząd słuchu. Nieprawidłowa praca tego układu zaburza układ słuchowy. Dziecko może więc mieć problemy z różnymi dźwiękami oraz trudności językowe.
Według Hardy”go (za Bień St., Kukawa A., 1998 s. 30) woreczek czyli część układu przedsionkowego oprócz gałązek nerwu przedsionkowego otrzymuje również unerwienie z części ślimakowej. Te anatomiczne połączenia powodują wzajemne oddziaływanie na siebie. Na uwagę zasługuje jeszcze połączenie układu przedsionkowego z mięśniami okoruchowymi tworząc tzw. odruch przedsionkowo-okoruchowy i wzrokowo-okoruchowy. Dzięki tym połączeniom następuje fiksacja wzroku na punkcie podczas ruchu głowy i umożliwia orientację w przestrzeni ( tamże s. 110).
Układ przedsionkowy wpływa również na rozwój odruchów wczesnodziecięcych. Pionierem badań nad rozwojem czynności ruchowych i odruchów rozumianych jako stałe składowe rozwoju ruchu dziecka był Rudolf Magnus (Czochańska J. 1995,s.41). Odruch jak pisze J. Czochańska (Czochańska J. 1985, s. 155) należy rozumieć szerzej, a więc nie jako niezmienną stereotypową reakcję na działający bodziec, ale składowe rozwoju ruchowego dziecka. Odruchy te kształtują pewien wzorzec ruchowy i dzięki niemu w 1. i 2. roku życia rozwijają się podobnie. Reakcje odruchowe z którymi dziecko się rodzi i które pomagają zapewnić prawidłowe ułożenie ciała Rudolf Magnus nazwał odruchami postawy, a drugie służące do utrzymania pozycji pionowej – odruchami prostowania.  Pierwsze z nich utrzymują się przez pierwsze 6 miesięcy, a drugie powstają w drugim półroczu. Dzięki nim dziecko staje się czworonożne, a potem dwunożne. W drugim półroczu powstają też odruchy równowagi, które zaczynają się rozwijać w okresie od 6. do 8. m. życia i w pełni rozwinięte powinny być między 18. a 20 m. życia dziecka. J. Czochańska (tamże s. 154) uważa, iż  w powstawaniu odruchów postawy i prostowania bierze udział układ przedsionkowy i receptory szyjne. Autorka do odruchów postawy zalicza  (Czochańska J. 1995, s. 44):
1. odruch skrzyżowanego wyprostu
2. odruch skrócenia tułowia (Galanta),
3. odruch podparcia,
4. odruch toniczny szyjny asymetryczny,
5. odruch toniczny szyjny symetryczny
6. odruch toniczny błędnikowy.
Natomiast w składzie odruchów prostowania wyróżnia ona (tamże s. 54):
1. odruch toniczny szyjny, który występuje do 6-tego miesiąca życia dziecka.
2. odruch prostujący typu śrubowego, pojawiający się pomiędzy 7-8 miesiącem życia i trwa do około 2-3 roku życia,
3. odruch prostujący głowę błędnikowo-optyczny,
4. odruch Landaua,
5. gotowość do skoku,
6. reakcja spadochronowa
Poza odruchami z grupy postawy i prostowania opisano kilkadziesiąt innych automaty- zmów  ruchowych. Jednak według J. Czochańskiej (tamże, s.53-60) i innych autorów tylko niektóre z nich mają znaczenie kliniczne. Do nich zaliczono: odruch Moro, chwytny rąk, chwytny stóp, odruch ssania, szukania.
Odruchy prostowania pomagają przezwyciężyć siły grawitacji i są podstawą stopniowej pionizacji oraz zapoczątkowują rozwój dwunożności. Stopniowo w miarę dojrzewania układu nerwowego odruchy prostowania słabną i prawie zanikają do 5 roku życia. Zostają zastąpione reakcjami równowagi, które pojawiają się po 6-8 m. życia i są wyrazem współdziałania ze sobą kory, jąder podkorowych i móżdżku. Rolą reakcji równowagi jest odpowiednie ułożenie ciała w stosunku do położenia środka ciężkości. Czochańska (1995, s. 60-67) wyróżniła następujące reakcje równowagi:
1. Reakcje równowagi w pozycji supinacyjnej
2. Reakcje równowagi w pozycji pronacyjnej
3. Reakcje równowagi w pozycji czworonożnej
4. Reakcje równowagi w pozycji siedzącej
5. Reakcje równowagi w pozycji klęczącej
6. Reakcje równowagi w pozycji stojącej
Rolę odruchów wczesnodziecięcych traktowano jako pewien wzorzec ruchowy, który pojawia się w odpowiednim czasie i ma za zadanie przećwiczyć schemat ruchowy. Rolę odruchów rozumiano więc tylko jako ćwiczenie pewnego wzorca ruchowego, dzięki któremu dziecko może przyjąć postawę pionową.
Dr P. Blythe i dr S. Goddard-Blythe (2004, 2006) rozszerzyli znaczenie odruchów niemowlęcych i pokazali ich wpływ na rożne funkcji psychiczne, a także na proces uczenia się. Ta koncepcja jest stosunkowo nowa dlatego należy do niej podchodzić z pewną ostrożnością. Badania tych autorów i innych badaczy pokazują, że dany odruch otwiera i uruchamia drogi nerwowe, prowadzące impuls do różnych struktur w mózgu. Dlatego też w swojej koncepcji przyjęli założenie, że jeżeli odruchy pierwotne (czyli te z którymi dziecko przychodzi na świat i które stopniowo zanikają do 6 m. ż. dziecka), przetrwają poza fizjologiczny okres występowania to mogą one zakłócać rozwój psychofizyczny. Nosi on wtedy miano odruchu przetrwałego. W koncepcji tych autorów przetrwały odruch powoduje zaburzenie funkcjonalne, a nie organiczne. Rozróżnienie tych dwóch znaczeń jest istotne ponieważ w nomenklaturze medycznej odruch przetrwały powstaje w wyniku organicznego uszkodzenia mózgu (Michałowicz R., 2000). Dlatego też autorka tego artykułu proponuje wprowadzić termin „śladowa postać” danego przetrwałego odruchu dla zaburzeń funkcjonalnych, np. śladowa postać odruchu Moro lub śladowa postać przetrwałego odruchu Moro. Taka postać przetrwałego odruchu nie powoduje zaburzeń organicznych i nasilenie objawów jest niewielkie i można go określić jako śladowe.
Do odruchów pierwotnych dr P. Blytha i dr S. Goddard zaliczyli:
1. Odruch Moro
2. Odruch dłoniowy Palmara
3. Asymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS)
4. Odruch ssania i szukania
5. Odruch grzbietowy Galanta
6. Odruch toniczny błędnikowy (TOB)
7. Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS)
8. Odruch Babińskiego
9. Odruch podeszwowy
Odruch Moro powstaje w 9-12 tygodniem życia płodowego i rozwija się przez całą ciążę. Zanika pomiędzy 2 a 4 miesiącem życia dziecka. Pojawia się w odpowiedzi na nagły bodziec typu hałas, nagły ruch lub zmiana światła w polu widzenia oraz stymulację błędnika poprzez zmianę pozycji głowy, ból, zmianę temperatury lub gwałtowne ruchy  drugiej osoby. Reakcja noworodka polega na nagłym odwiedzeniu rąk do tyłu i odchyleniu głowy, zgięciu nóg oraz wydaniu przez dziecko głośnego krzyku, a następnie stopniowo ręce wracają do pozycji zamkniętej. Odwiedzenie ułatwia nagły wdech, a przywiedzenie wydech. Cały organizm jest gwałtownie pobudzony. Odruch Moro to mimowolna reakcja na zagrożenie. Działa jak najwcześniejsza postać reakcji walki i ucieczki pojawiającej się w późniejszych okresach życia. Zadaniem odruchu jest zaalarmować, obudzić i przywołać pomoc.   Śladowa postać odruchu Moro powoduje przesadne reakcje na zaskoczenie, nadwrażliwość jednego z kanałów sensorycznych. Dziecko ma podwyższony poziom lęku, skłonne do przesadnych reakcji, jakby niedojrzałe emocjonalnie lub też nadpobudliwe psychoruchowo.  Może zachowywać się w dwojaki sposób:
1. Jako dziecko nieśmiałe, wycofane, z podniesionym poziomem lęku, skłonne do nerwic
2. Jako dziecko agresywne, łatwo się denerwuje, wybucha
Śladowa postać przetrwałego odruchu Moro wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, powoduje brak selekcji bodźców oraz zwiększa produkcję adrenaliny i kortyzolu obniżając odporność organizmu. Daje to więc skłonność do infekcji i alergii. Często dziecko jest nadwrażliwe na głośne dźwięki lub tylko niektóre  ponieważ śladowa jego postać powoduje zakłócenie w rozwoju mięśnia strzemiączkowego w uchu środkowym. Mięsień ten podczas hałasu odciąga kosteczki słuchowe od błony bębenkowej. Wpływa też na umiejętność fiksacji wzroku na wybranej figurze spośród innych figur w polu widzenia. Rozwija się jako pierwszy toteż może zakłócić rozwój następnych.
Odruch dłoniowy Palmara czyli dłoniowy powstaje w 11 tygodniu ciąży, a wbudowuje się (wygasza) w 3 miesiącu życia. Jego cechą jest ruch chwytny dłoni.  Lekki dotyk lub nacisk na dłoń noworodka powoduje zaciśnięcie się palców. W 4-6 miesiącu życia reakcja ta zaczyna przekształcać się w reakcję chwytu przez kciuk i palec wskazujący.
Śladowa postać odruch Palmara powoduje:
niezręczność, hamowamie rozwój samodzielnych ruchów kciuka i palców, zburzenie chwytu, co w efekcie powoduje brzydkie pismo, a poprzez pętlę Babkina (połączenie neurologiczne pomiędzy odruchem dłoniowym a ssania) zaburza artykulację. Dzieci te podczas pisania i rysowania poruszają językiem i wargami. Może też wystąpić nadwrażliwość na dłoni
Asymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS) pojawia się w 18 tygodniu życia płodowego, a wygasza się stopniowo do 6 miesiąca życia dziecka. Polega on na tym, że kiedy dziecko odwraca głowę na bok to równocześnie powoduje to wyprostowanie ręki i nogi po tej stronie w którą zwróciła się głowa i zgięcie kończyn po przeciwnej stronie. W czasie życia płodowego odruch ten rozwija ruchy kopania i poruszania się dziecka w łonie matki, rozwija tonus mięśniowy i  stymuluje układ przedsionkowy. Odruch ten powinien być w pełni rozwinięty w okresie porodu ponieważ może w nim brać  udział, a mianowicie dziecko poprzez poruszanie się i odwracanie współdziała  ze skurczami macicy. S. Goddard i inni twierdzą, że nie tylko odgrywa ważną rolę przy porodzie, ale jest jeszcze przez poród wzmacniany. W okresie niemowlęctwa odruch ten zwiększa napięcie mięśni prostujących ćwicząc po kolei każdą połowę ciała oraz ruchy na bok tworząc podstawy ruchu sięgania. Przypisuje mu się też ważną rolę w rozwoju koordynacji ruchowo-wzrokowej, co umożliwi w przyszłości dziecku dotykanie przedmiotów pod kontrolą wzroku.
Śladowa pozostałość ATOS-u utrudnia naprzemienny ruch podczas pełzania i raczkowania co niekorzystnie wpływa na koordynację ruchową i integrację układu przedsionkowego z innymi zmysłami, a także tworzenia się zbyt słabych połączeń pomiędzy prawą i lewą półkulą mózgową, które biegną w ciele modzelowatym.  Rozwój lateralizacji jest słaby i utrudnione jest też wodzenie oczami co daje trudności w czytaniu i zaburzoną konwergencję i akomodację. Pismo jest brzydkie, a chwyt nieprawidłowy, występuje  mała automatyzacja  pisma, a więc trudności z przelaniem myśli na papier.
Odruch ssania i szukania pojawia się w 24-28 tygodniem życia płodowego, a wygasza w 3-4 miesiącem życia. Śladowa postać odruch ssania i szukania powoduje problemy z artykulacją, wysunięcie języka do przodu co może powodować utrudnienia w żuciu pokarmów i  ślinienie, następnie nadwrażliwość w okolicy ust, oraz poprzez pętlę Babkina wpływa na zręczność manualną.
Odruch grzbietowy Galanta. Powstaje w 20 tygodniu życia płodowego i jest aktywny maksymalnie do 9 miesiąca życia dziecka. Polega on  na tym, że jeżeli drażni się lub dotyka boczną część tułowia dziecka, to następuje wygięcie skierowane wklęsłością w stronę działającego bodźca. Odruch powinien być tak samo nasilony po obu stronach. Ma on znaczenie wspomagające podczas porodu.
Śladowa postać odruch Galanta prowadzi do  nadwrażliwości w okolicy pleców od łopatki do bioder toteż dzieci niechętnie noszą ubrania z paskiem, przeszkadzają oparcia w krzesłach, ciągle się wiercą na krześle, mają słabą pamięć krótkoterminową i kłopoty z kontrolowaniem pęcherza moczowego. U dzieci tych często można spotkać moczenie.
Odruch toniczny błędnikowy (TOB) dzielimy na dwie części:
1. Odruch toniczny błędnikowy w wyproście (tylny)
2. Odruch toniczny błędnikowy w zgięciu (przedni)
TOB przedni pojawia się stopniowo w życiu płodowym poprzez  przyjęcie pozycji zgięciowej, a jego wygaszenie następuje ok. 4 miesiąca życia. Zaś drugi pojawia się kiedy dziecko wkracza do kanału rodnego i jest w pełni obecny po porodzie, a jego wygaszenie następuje stopniowo pomiędzy 7 tygodniem a 3 rokiem życia. Automatyzm pierwszego odruchu polega na tym, że kiedy dziecko zgina głowę do przodu, to pociąga to również zgięcie ramion i nóg. Automatyzm drugiego odruchu powoduje to, że kiedy dziecko odchyla głowę do tyłu poniżej linii kręgosłupa to następuje wyprost ramion i nóg. Działanie tego odruchu jest złożone. Na pewno wpływa na odpowiednie rozłożenie napięcia mięśniowego w ciele. J Ayres zaś wskazuje na zaburzenia w czuciu stabilności grawitacyjnej powodując tym samym  brak umiejętności oceniania przestrzeni (góra-dół, strona prawa-lewa, przód-tył), głębokości, dystansu, prędkości. Przedłużające działanie tego odruchu  opóźnia rozwój ustalenia głowy . Słaba kontrola mięśni głowy prowadzi do  zakłóceń pracy oczu i propriocepcji. Będzie też utrudniał pełzanie i raczkowanie. Niezintegrowany odruch toniczny błędnikowy przedni będzie utrudniał kształtowanie się prawidłowej postawy ciała. Wystąpi tendencja do garbienia się, pochylania głowy do przodu pociągając za sobą uginanie kolan, ruchy podczas biegania, chodzenia będą mniej harmonijne i sztywne. Słaba równowaga całego ciała powoduje  lęk wysokości. Zakłócona zostanie też zdolność tworzenia sekwencji i upośledzenie poczucia czasu.
Odruch toniczny błędnikowy tylny prócz wcześniej wymienionych objawów może wywołać tendencję do chodzenia na palcach, sztywnych szarpanych ruchów z powodu dominacji mięśni prostowników oraz słabe zdolności organizacyjne.
Śladowa postać tego odruchu  zakłóca napięcie mięśniowe zginaczy i prostowników. Dziecko może się garbić lub za bardzo usztywniać wykonując szarpane ruchy oraz chodząc na palcach. Występuje zaburzone poczucie równowagi i choroba lokomocyjna gdyż odruch ten jest związany z błędnikiem. Dziecko może mieć osłabiona percepcję wzrokową (figura- tło) i problemy z orientacją w przestrzeni, z poczuciem czasu, tworzeniem sekwencji, też słabe zdolności organizacyjne. U dzieci spotykamy również lęk wysokości.
Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS)
Jest to odruch przejściowy, pojawia się w 6-9 miesiącu życia, a wygasza się w 9-11 miesiącu życia dziecka. Ułatwia przeciwstawienie się sile grawitacji  poprzez uniesienie się na rękach  i kolanach z leżenia na brzuchu. Ułatwia wygaszenie TOB-u. Dzieli ciało na połowę w linii środkowej ułatwiając niezależne ruchy kończyn górnych od dolnych. Ćwiczy patrzenie na dalszą odległość oraz umożliwia śledzenie obiektu zbliżającego się do dziecka.
Śladowa postać tego odruchu  wpływa na powstanie nieprawidłowej postawy ciała. Dziecko garbi się podczas lekcji, a kiedy pisze i nadmiernie pochyla głowę i zgina kończyny górne to doprowadza do tzw.  „pisania nosem” Pod koniec lekcji jest zmęczone co objawia się tym, że musi łokciami opierać się na ławce i podtrzymywać swoją głowę. Często porusza się niezgrabnie, ma kłopoty na lekcjach wychowania fizycznego oraz słabą koordynację ruchów ręki i oczu. Nie potrafi bawić się w gry z piłką gdyż traci ją z oczu gdy jest ona w ruchu. Może też powodować nadruchliwość ruchową i zaburzenie koncentracji ze względu na trudności w siedzeniu w jednej pozycji w ławce. Zaczyna się więc kręcić i wiercić co powoduje, że nie może się skupić na lekcji.
Odruch Babińskiego pojawia się ok.1 tygodnia życia i powoli do 2.roku życia.
się wycofuje co jest związane z dojrzewaniem szlaku korowo-rdzeniowego. Lekkie drażnienie zewnętrznej krawędzi stóp powoduje zgięcie grzbietowe palucha i rozszerzenie palców. Odruch ten wpływa hamująco na odruch podeszwowy i pomaga dziecku w pełzaniu poprzez osadzenie palców na podłożu i odpychaniu się stopami.
Odruch podeszwowy jest odruchem chwytnym, pierwotnym występuje do 7-9 m. ż. dziecka. Pojawia się po lekkim naciśnięciu  na podeszwy stóp i wtedy pojawia się ruch zginania i chwytania  palcami stopy. Rola tego odruchu nie jest do końca jasna. Przedłużająca obecność tego odruch może wpłynąć na powstawanie tendencji do zginania palców stóp w pozycji stojącej co w efekcie będzie powodować brak poczucia bezpieczeństwa i niepewność w polu grawitacyjnym. Może też poprzez pętlę nerwową łączącą odruch dłoniowy i podeszwowym zakłócać rozwój manualny.
Kiedy zaczynają wycofywać się odruchy pierwotne to na ich miejsce zaczynają powstawać odruchy posturalne. Do nich autorzy zaliczyli odruchy prostowania i reakcje równowagi. Odruchy te nie zanikają, a występują przez całe życie. Rola odruchów posturalnych jest wieloraka.
Według Sally Goddard (2004) do reakcji prostowania zalicza się:
1. Odruch ustalenia głowy wzrokowy,
2. Odruch ustalenia głowy błędnikowy,
3. Odruch Landaua,
4. Odruch amfibii
5. Odruch stopniowego obrotu tułowia
Odruch ustalenia głowy wzrokowy rozwija się po uzyskaniu odpowiedniej siły mięśni karku przez dziecko tak, aby mogło kontrolować ruchy głowy. Kiedy dziecko panuje nad ruchami głowy, tj. po 5 m. ż., wtedy rozwija się odruch ustalenia głowy wzrokowy. Odruch ten pozwala na fiksację wzroku na punkcie w trakcie wykonywania ruchu i jest potrzebny do utrzymania uwagi wzroku. Jeżeli nie jest on odpowiednio rozwinięty, wodzenie wzrokiem i skupienie na punkcie może być utrudnione. Odruch ten zależy od informacji wzrokowej.
Odruch ustalenia głowy błędnikowy rozwija się wraz z odruchem ustalenia głowy wzrokowym. Powinny one być ze sobą zsynchronizowane. Rozwija się on na podstawie informacji płynących z układu przedsionkowego. W polskiej literaturze neurologicznej (Czochańska J. 1995, s. 54) te dwa wyżej wymienione odruchy noszą nazwę odruchu prostującego głowę błędnikowo-optycznego i zapewnia on prawidłowe ustalenie głowy w przestrzeni. W śladowej postaci trwa całe życie.
Odruch Landaua powstaje w tym samym czasie, co odruch ustalenia głowy i jest stopniowo wygaszany do 3,5 roku życia. Zadaniem jego jest wspomaganie działania tonicznego odruchu błędnikowego w wyproście. Wzmacnia mięśnie prostowniki, a zwłaszcza mięśnie prostujące głowy. Nie jest typowym odruchem posturalnym, ponieważ po 3. roku życia stopniowo zanika.
Odruch amfibii rozwija się między 4 a 6 m. ż. Najpierw w pozycji na brzuchu a potem na plecach. Umożliwia dzieciom pełzanie, a potem raczkowanie. Odruch ten umożliwia niezależny ruch kończyn dolnych od górnych i ruch jednej kończyny dolnej od trzech pozostałych. Słabo rozwinięty odruch będzie utrudniał ćwiczenia fizyczne i harmonijne poruszanie się. Do czasu rozwinięcia się odruchu amfibii ruch nóg był uzależniony od ułożenia głowy i od automatyzmu ruchowego w postaci asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego (ATOS). Pojawienie się odruchu amfibii wskazuje na wygaszenie ATOS-u. Umożliwia więc dalszy rozwój niezależnych od siebie ruchów kończyn oraz głowy i rozwija się stopniowo. Pozostaje przez całe życie.
Odruch stopniowego obrotu tułowia uruchamia ruchy rotacyjne, które umożliwiają obrót tułowia w pozycji leżącej pojawia się w wieku 6-ciu miesięcy i umożliwia obracanie się z pleców na brzuch, a w wieku od 8-10 miesięcy z brzucha na plecy, a następnie siadanie i  klęk podparty. Odruch ten jest obecny przez całe życia w celu zapewnienia płynnego ruchu w czasie wykonywania ćwiczeń ruchowych, biegania, skakania, jazdy na nartach i na łyżworolkach.
Reakcje równowagi zaczynają rozwijać się, kiedy ukształtowały się reakcje prostowania, a więc około 9-tego m. życia.  Są wywołane przez pobudzenia układu przedsionkowego. Pomagają utrzymać równowagę, zwłaszcza w ruchu. U dzieci u których te reakcje są słabo rozwinięte, często przewracają się i mają kłopoty z nagłą zmianą kierunku. Dzieli się je na dwa odruchu. Odruch spadochronowy, czyli odruch obronny i odruch podparcia „boczny”. Odruch podparcia „ boczny” występuje podczas utraty równowagi w pozycji siedzącej, umożliwiając podparcie tułowia po stronie bocznej. Chroni dziecko przed upadkiem.
Odruchy posturalne mogą nie rozwinąć się w pełni i nie osiągnąć pełnej dojrzałości, mimo, że odruchy pierwotne rozwinęły się i na ich miejsce pojawiły się odruch posturalne. Brak dojrzałości odruchów posturalnych powoduje różnego rodzaju trudności powstające w wieku dziecięcym lub dopiero w wieku dorastania, a nawet u studentów. Bowiem w tym czasie wymagane jest samodzielne myślenie, umiejętność wyciągania wniosków i duża elastyczność w radzeniu sobie z różnymi problemami. W wieku młodszym osoby te mogły radzić sobie dobrze w szkole  i w życiu codziennym gdyż nie musiały podejmować samodzielnie decyzji, wyciągać wniosków i uczyć się skomplikowanych działań czy schematów. Osoby w wieku dorastania z tym sposobem funkcjonowania mają trudności w zakresie:
1. Łączenia różnych informacji i wyciągania wniosków,
2. Przystosowania się do nowych sytuacji,
3. Zastosowania znanych koncepcji do rozwiązywania problemów,
4. Łączeniem informacji ze sobą,
5. Przetwarzaniem wielu bodźców na raz,
6. Radzenim sobie z wieloma informacjami na raz i koncentracją na jednej
7. Dzieleniem informacji na sekwencje.
Ponadto w starszej grupie wiekowej czyli u młodzieży mogą wystąpić takie objawy jak:
– mały zasób słownictwa
– sztywność w myśleniu i przyswajaniu zasad
– trudności w przyswajaniu nowych reguł i dostosowania ich do obecnych warunków
– mała sprawność manualna
– niski poziom energii przypominający obraz depresji, ale nie poddaje się leczeniu
farmakologicznemu
– mała giętkość mięśni posturalnych (tułowia)
– trudności z wykonywaniem złożonych schematów ruchowych np. w tańcu, w sztukach walki (Lawrence i Beuret, za Goddard 2004 s. 60-61)
Aby dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną do uczenia prawidłowo też powinna się kształtować integracja sensoryczna. Integrację sensoryczną jest to proces, dzięki któremu mózg otrzymuje informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, rozpoznaje, a następnie integruje ze sobą oraz z wcześniejszymi doświadczeniami i odpowiada adekwatną reakcją na działające bodźce (Ayres J., 1986). Podstawy teoretyczne, diagnozę i terapię stworzyła J. Ayres. Ona jako pierwsza odkryła doniosłą role układu przedsionkowego w rozwoju psychomotorycznym. Wyróżniła też 4 odruchy wczesnodziecięce: odruch Moro, asymetryczny toniczny odruch szyjny, toniczny odruch szyjny, symetryczny toniczny odruch szyjny, które mają istotny wpływ na uczenie się, a ich przetrwanie poza fizjologiczny okres występowania powoduje zakłócenie integracji sensorycznej.
J. Ayres opisała szczegółowo deficyty integracji sensorycznej występujące u dzieci z trudnościami w uczeniu się. Obejmują one zaburzenia w rejestracji i przetwarzaniu bodźców głównie w obrębie trzech podstawowych systemów sensorycznych: przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego.
Przejawiają się dysfunkcjami w zakresie reakcji posturalnych, obronnych, równoważnych oraz funkcji oko-ruchowych, słuchowych i napięcia mięśniowego, poza tym również nieprawidłowym schematem ciała, trudnościami w planowaniu ruchu, dysfunkcjami w obustronnej koordynacji ruchowej i sekwencyjności. Zaburzenia te skutkują trudnościami w nauce czytania, obniżonym poziomem graficznym, błędami podczas pisania polegającymi na zamianie liter podobnych, ale ułożonych inaczej w przestrzeni, np. b-d, p-b, p-g itd., trudnościami z przepisywaniem z tablicy, kłopotami w różnicowaniu kierunków prawo – lewo, słabej obustronnej koordynacji ruchowej. Tym typowym trudnościom towarzyszą często również zaburzenia emocjonalne, trudności w koncentracji uwagi i nadpobudliwość psychoruchowa.
Proces rozwoju integracji dokonuje się na kilku poziomach. J. Ayres podkreśla, że adekwatna integracja jest podstawą normalnego uczenia się. Wysoce skomplikowane procesy percepcyjne, takie jak percepcja słuchowa czy wzrokowa, mowa, zdolność czytania, pisania są zależne od procesów integracyjnych w zakresie podstawowych systemów zmysłowych, tj. czuciowych, przedsionkowych, kinestetycznych, wzrokowych i słuchowych.
J. Ayres podkreśla znaczenie jąder przedsionkowych leżących w pniu mózgu. W jądrach przedsionkowych dokonuje się przetwarzanie wszystkich informacji płynących z mięśni, ścięgien, skóry, receptorów wzroku i słuchu.
W bliskiej zależności współpracuje on z układem ruchowym. Deficyty tych układów w połączeniu z deficytami propriocepcji dają dyspraksję czyli zaburzenia wykonywania ruchu i jego planowania. Dziecko z dyspraksją porusza się niezgrabnie, często się przewraca, ciągle coś potrąca. Dyspraksja może przejawiać się z różnym nasileniem, począwszy od lekkiego stopnia po znaczny. Czasami objawia się trudnościami w precyzyjnych ruchach, np. ubieraniu się, w pisaniu, majsterkowaniu. W innych przypadkach dotyczy dużej motoryki, np. skakanie, wspinanie, bieganie itp.
Następnym ważnym układem w integracji sensorycznej jest układ dotykowy. Dotyk jest zmysłem najwcześniej rozwijającym się i ma wpływ na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Receptory tego układu znajdują się w skórze, odbierają wrażenia lekkiego i głębokiego dotyku, ucisku, wibracji, ciepła, zimna i bólu. Wrażenia czuciowe docierają do mózgu z całej skóry, największego narządu zmysłu naszego ciała i biegną niemal do wszystkich obszarów mózgu, bądź to bezpośrednio, bądź pośrednio, przechodząc przez twór siatkowaty. Impulsy czuciowe przewodzone są dwiema drogami nerwowymi do mózgu. Jedna z nich związana jest z systemem proprioceptywno-kinestetycznym, a druga przewodzi wrażenia bólu i temperatury. Dobiega do tworu siatkowatego i wywiera znaczny wpływ na jego funkcjonowanie. Informacja dotykowa ma znaczenie dla reakcji ruchowych człowieka. W korze mózgowej pola czuciowe i ruchowe sąsiadują ze sobą tworząc pas, często nazywany czuciowo-ruchowym lub korą somato-sensoryczną.
Dotyk jest niezmiernie ważny w opanowaniu umiejętności sensoryczno-motorycznych oraz praksji. Ma też duży wpływ na rozwój wzroku i słuchu. Badania dowiodły też, że deficyty w zdolności różnicowania czuciowego korelują z trudnościami w czytaniu.
Dzieci z obniżonym poziomem percepcji dotykowej mają zaburzenia integracji sensorycznej Ośrodkowy układ nerwowy lokalizuje, segreguje i zarządza tymi dostarczanymi informacjami. Gdy informacje dochodzące do mózgu są prawidłowo zintegrowane, to może używać ich do formułowania prawidłowej percepcji, zachowania czy uczenia się.
(Maas V., 1998; Ayres, J., 1986; Przyrowski, Z., 2000, Grzywniak C., 2006).
W każdym układzie sensorycznym może występować nadwrażliwość i podwrażliwość. Nadwrażliwość występuje wówczas  gdy próg pobudliwości jest obniżony i wystarczy niewielka siła i liczba bodźców aby dany układ pobudzić. Podwrażliwość występuję wtedy, gdy próg pobudliwości jest podwyższony i potrzebna jest duża siła i liczba bodźców w celu pobudzenia danego układu.
Do objawów nadwrażliwości w układzie przedsionkowym można zaliczyć:
niechęć do huśtania, kręcenia na karuzeli, wspinania  na drabinkach, chorobę lokomocyjną. Podwrażliwość natomiast objawia się dużą chęcią do huśtania, kręcenia, zjeżdżania, dziecko nigdy nie ma dość takiej zabawy. Nie czuje lęku  i zagrożenia co może prowadzić do stworzenia niebezpiecznych sytuacji. Do innych dysfunkcji tego układu zaliczamy niepewność grawitacyjną, nietolerancje ruchu oraz zaburzenia posturalno-oczne. Wśród symptomów charakteryzujących dzieci z niepewnością grawitacyjną możemy wyróżnić lęk przed upadkiem i wysokością, niechęć do huśtania się, wspinania na drabinki, zjeżdżania, skakania z powierzchni wyższych na niższe,  robienia przewrotów, szybkiej jazdy samochodem, gwałtownym hamowaniem, nie lubi zabaw w których ma oderwać nogi od podłoża, natomiast nietolerancja ruchu polega na tym, że dziecko źle znosi każdy przyśpieszony ruch, a więc huśtanie, jazda autobusem, kręcenie na karuzeli itd.
Również w układzie dotykowym występuje nadwrażliwość, która manifestuje się niechęcią na dotyk, unikaniem pewnych faktur materiałów np. dziecko jest nadwrażliwe na materiały z wełny, metki ubrań, nie lubi dotyku jakichkolwiek ubrań, a może też i bliskości fizycznej innych osób. Najczęściej występuje tylko na niektórych częściach ciała np. na głowie, dłoniach, brzuchu. Powodem tego są źle przetwarzane impulsy nerwowe układu dotykowego co może również wywoływać nadpobudliwość i uczucie dyskomfortu. Podwrażliwość natomiast to stała chęć pobudzania receptorów skóry, jednak dotyk ten musi być o wiele silniejszy. Dziecko więc prowokuje sytuacje aby mogło doznać silniejszego dotyku czyli uderzenia. Może więc sprawiać wrażenie dziecka agresywnego, zaczepnego. Podwrażliwość spotykana jest między innymi u dzieci z zaburzonym zachowaniem i z autyzmem. Jeszcze jeden układ, który wg J. Ayres  wpływa na rozwój innych układów np. układ czucia głębokiego, zwany także proprioceptywnym.  Receptory te znajdują się w mięśniach, ścięgnach torebkach stawowych. Prawidłowa praca tego układu jest niezbędna  do rozwoju odruchów, planowania i prowadzenia ruchu, regulacji napięcia mięśniowego i koordynacji. Zaburzenia przetwarzania impulsów nerwowych płynących z tego układu prowadzi do powstania dyspraksji, dysgrafii i zaburzeń posturalno-ocznych.
Podsumowanie
W artykule tym chciałam zaprezentować nowy sposób spojrzenia na zagadnienie  dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się. Wprowadzenie tego zagadnienia w świetle nowej wiedzy z zakresu neurobiologii i neuropsychologii jest uzasadnione gdyż wskazuje na ważność tworzenia się połączeń  pomiędzy komórkami nerwowymi w różnych okresach. Jeżeli połączenia te utworzą się zbyt  słabe i jest ich zbyt mało to przekaz impulsu jest utrudniony. Wówczas  w zachowaniu dziecka pojawiają się pewne trudności w funkcjonowaniu szkolnym. Występujące objawy zależne będą od miejsca w którym impuls nerwowy jest słabiej przewodzony w CUN np. słabe połączenie niektórych struktur układu limnicznego z płatami czołowymi powoduje przewagę zachowań emocjonalnych nad racjonalnymi.
Dostrzeżenie więc całego zespołu objawów, który może wpływać na powstanie  trudności  w uczeniu się jest ważne, gdyż  pozwoli to lepiej zrozumieć dziecko i dobrać odpowiednią metodę terapeutyczną. Warte podkreślenia są  między innymi dwie metody terapeutyczne : metodę integracji sensorycznej A. J. Ayres i metodę rozwoju odruchów wczesnodziecięcych wg P. Blytha i S. Goddard. Metoda J.Ayres opiera się na założeniu, że odpowiednie ćwiczenia fizyczne i stymulacja układu przedsionkowego umożliwia rozwój odruchów posturalnych i ułatwia wygaszenie odruchów pierwotnych. „Jeżeli jednak działanie odruchów pierwotnych jest zbyt silne, sama stymulacja odruchów posturalnych rzadko przynosi ogólną poprawę koordynacji motoryki małej, funkcjonowania układu okoruchowego, przetwarzania informacji wizualnych i wyników szkolnych” (Goddard S.,2005 s.65).  W celu wygaszania odruchów pierwotnych należy zastosować specjalny program ich niwelowania, polegający na powtarzaniu ruchów jakie wykonuje dziecko od urodzenia zgodnie z jego etapami rozwoju.
Aby więc dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną  do uczenia się jego CUN musi wytworzyć odpowiednią liczbę połączeń nerwowych pomiędzy różnymi strukturami mózgu i przesyłanie impulsu nerwowego odbywać się powinno z odpowiednią siłą i szybkością. Tworzenie sieci połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i strukturami mózgu odbywa się niemal przez całe życie, ale najintensywniej w okresach wrażliwych i w dzieciństwie (Blakemore S.,Frith U., 2008).
W świetle nowej wiedzy z zakresu neuropsychologii i neurobiologii istnieje potrzeba stworzenia nowego rozumienia dziecka z trudnościami w uczeniu się. Obejmować ono powinno znajomość rozwoju i dojrzewania do uczenia się pewnych struktur układu nerwowego, ich wzajemnych połączeń w różnych okresach życia, a zwłaszcza w okresie rozpoczynania nauki szkolnej.
Literatura
Ayres, J., Sensory Integration and Learning Disorders. Los Angeles, Western Psychological
Services, California 1986,
Bień St., Kukwa A., Embriologia i anatomia ucha wewnętrznego, w red. Janczewski
G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988
Blakemore S.,Frith U., Jak uczy się mózg, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,
Kraków 2008
Ciechanowicz Lewkowicz E., Neurofizjologia, Biała Podlaska 2005.
Czochańska J., Neurologia dziecięca, PZWL, Warszawa 1985.
Czochańska J., Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków,
Wydawnictwo Folium, Lublin 1995
Goddard S., Odruchy, uczenie, zachowanie, Masgutowa i Międzynaridowy Instytut
NeuroKinezjologii, Warszawa 2004
Goddard S., Harmonijny rozwój dziecka, Świat Książki. Warszawa, 2006
Grzywniak C., Kinezjologia Edukacyjna –metoda wspomagania  rozwoju  i terapii
psychomotorycznej, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2006,
Makowski A., Anatomia części ośrodkowych narządu przedsionkowego, w red. Janczewski
G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988
Maas, V. F., Uczenie się poprzez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej
dla rodziców i specjalistów, WSiP, Warszawa 1998.
Michałowicz R., Dziecięce porażenie mózgowe, PZWL, Warszawa 2000
Przyrowski Zb., Podstawy diagnozy i terapii integracji sensorycznej, w: red. Szmigiel Cz.,
Podstawy diagnistyki i rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, Wyd. AWF,
Kraków 2001

Celestyna GrzywniakUniwersytet PedagogicznyW Krakowie

Rola dojrzałości  neuropsychologicznej w procesie  uczenia się
Osiągnięcie dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się to uzyskanie odpowiedniego poziomu dojrzałości centralnego układu nerwowego (CUN), która warunkuje prawidłowy przebieg procesów psychicznych i motorycznych biorących udział w uczeniu się. Dojrzewanie centralnego układu nerwowego to dynamiczny proces dotyczący prawidłowego rozwoju komórek nerwowych, powstawania połączeń pomiędzy nimi oraz pomiędzy strukturami mózgu, tworzenia się we właściwym czasie mieliny na drogach nerwowych, a także na prawidłowym  rozwoju odruchów pierwotnych i posturalnych oraz integracji sensorycznej. Kształtuje się przez wiele lat- można powiedzieć,- że przez okres życia płodowego i przez wiele lat po urodzeniu, a nawet w okresie szkolnym. Inny obraz dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się będzie u dziecka 6 i 7 letniego, a inny w wieku dorastania w którym kształtuje się myślenie abstrakcyjne, a jeszcze inny u studentów. Jest inna  na każdym etapie rozwoju psychomotorycznego, zależna od dojrzewania centralnego układu nerwowego i wytwarzania się połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i różnymi strukturami mózgu. Im więcej komórka nerwowa wytwarza zakończeń nerwowych i synaps tym więcej tworzy się połączeń synaptycznych. W tym przypadku przekaz impulsów nerwowych jest silniejszy i bardziej trwały. Uczenie więc w rozumieniu neuropsychologicznym to tworzenie nowych połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi i wzmacnianie ich przez wielokrotne powtarzanie.  Aby dziecko mogło osiągnąć pewien poziom dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się musi być odpowiednio rozwinięty poziom inteligencji i myślenia, a to jest zależne między innymi od szybkości przebiegu impulsów nerwowych w komórkach i siły połączeń pomiędzy różnymi strukturami mózgu, a zwłaszcza płatami czołowymi. Ważne są  również warunki środowiskowe, jak przyjazna atmosfera w rodzinie i stwarzanie sytuacji w których dziecko może realizować swoje potrzeby. Dojrzałość neuropsychologiczna do uczenia się będzie osiągnięta wtedy, gdy na poziomie CUN będzie odpowiednia liczba połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i ich strukturami zawiadującymi procesami nerwowymi i będą charakteryzować się odpowiednią siłą, trwałością i szybkością przekazu impulsu. Niektórzy badacze podkreślają znaczenie w rozwoju dziecka prawidłowo funkcjonującego układu przedsionkowego. Rozwija się on jako pierwszy i wpływa na wszystkie inne. Ma tez istotny wpływ na rozwój odruchu Moro, tonicznego odruchu błędnikowego, asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego i przedsionkowo-okoruchowego. Jest podstawą  prawidłowej integracji sensorycznej. Znajduje się on w uchu wewnętrznym i łączy się bezpośrednio ze ślimakiem, w którym znajdują się receptory słuchowe. Jest wielkości ziarenek ryżu. Ta mała struktura pełni niezwykle ważne funkcje. Według J. Ayres (1986) ten układ jest najważniejszym układem i wpływa poprzez liczne połączenia nerwowe na funkcjonowanie innych układów. Jak pisze St. Konturek (1998) czynności tego układu są ściśle połączenie z innymi zmysłami, zwłaszcza z narządem wzroku, proprioreceptorami mięśni i stawów, receptorami dotyku i ucisku. Prawidłowo rozwinięty układ przedsionkowy ułatwia radzenie sobie z problemem grawitacji, a to daje dobre poczucie środka w przestrzeni, w czasie, w ruchu, w czuciu głębokości czy czuciu świadomości siebie. Jest niczym jądro od którego wszystko się zaczyna (Goddard S., 2004 s. 83).  Układ przedsionkowy składa się z błędnika kostnego, który tworzy budowę kostną dla błędnika błoniastego i składa się z trzech kanałów półkolistych oraz łagiewki i woreczka. Wewnątrz znajduje się płyn zwany śródchłonką. Kanały półkoliste – przedni, tylny i boczny – leżą we wzajemnie prostopadłych płaszczyznach i dzięki temu odbierają ruchy obrotowe ciała w różnym ułożeniu. Są przystosowane więc do wykrywania przyśpieszenia kątowego czyli obrotowego. Łagiewka natomiast leży nad woreczkiem i oba te narządy są receptorami przyśpieszeń liniowych. Łagiewka reaguje na przyśpieszenie liniowe poziome, np. podczas przyśpieszania lub hamowania samochodem. Jeżeli pobudzenia są nieprawidłowo przetwarzane to może wystąpić choroba lokomocyjna o różnym stopniu nasilenia. Woreczek natomiast odbiera pobudzenie liniowe pionowe oraz pole grawitacyjne ziemskie. Odbiór pobudzenia z pola grawitacyjnego jest nieświadomy. Błędnik wraz ze ślimakiem jest narządem parzystym, a więc w lewym i prawym uchu, i są ułożone w odbiciu lustrzanym w stosunku do siebie. Ułożenie takie powoduje, że śródchłonka krąży w przeciwnym kierunku w kanałach półkolistych lewego i prawego błędnika. Pozwala to na rozpoznanie kierunku obrotów  (Ciechanowicz Lewkowicz E. 2005 s. 95). Pobudzenie z układu przedsionkowego jest prowadzone przez nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII przeważnie do jąder przedsionkowych oraz do innych miejsc w centralnym układzie nerwowym. Jest połączony z wieloma strukturami mózgu przez co wpływa na całe funkcjonowanie człowieka.Najliczniejsze połączenia układu przedsionkowego występują z jądrami przedsionkowymi. Są one wielorakie i skomplikowane (Makowski A. 1998, s. 51-84). Do nich należą połączenia z jądrami ruchowymi gałek ocznych w postaci drogi przedsionkowo-okoruchowej, z jądrami móżdżku, z tworem siatkowatym oraz ze wzgórzem i korą mózgową. Układ przedsionkowy poprzez połączenie z rdzeniem kręgowym wpływa na różne mechanizmy ruchowe rdzenia kręgowego, działa modulującą na napięcie mięśni, wpływa na równowagę ciała, zabezpiecza reakcje odruchowe towarzyszące ruchom czynnym. Z kolei połączenia z móżdżkiem wpływają na regulację tonusu mięśni zabezpieczających pionową postawę ciała, programują szybkie ruchy, koordynuje postawę ciała i wpływa na umiejętność fiksacji wzroku na punkcie podczas wykonywania ruchu.  Następne połączenie- z tworem siatkowatym pomaga wpływać na wegetatywne ośrodki przywspółczulne związane z jądrami nerwów III, VII, IX i X oraz na ośrodki regulujące czynność serca i oddychania. Występują również połączenia ze wzgórzem, poprzez które wpływa na emocje. Układ ten ma też połączenia z korą mózgową w płatach ciemieniowych i skroniowych, dające świadomą orientację w przestrzeni. Poza połączeniem układu przedsionkowego z jądrami przedsionkowymi występują połączenia bezpośrednie z układem siatkowatym i móżdżkiem, dzięki którym następuje natychmiastowa reakcja na działające pobudzenie np. szybka korekcja ruchu. Układ przedsionkowy wraz ze ślimakiem-narządem słuchu- rozwijają się bardzo wcześnie i stanowią tzw. narząd statyczno-słuchowy. Poprzez bliskie połączenia anatomiczne i wspólny nerw przedsionkowo-ślimakowy VIII intensywnie wpływa na narząd słuchu. Nieprawidłowa praca tego układu zaburza układ słuchowy. Dziecko może więc mieć problemy z różnymi dźwiękami oraz trudności językowe. Według Hardy”go (za Bień St., Kukawa A., 1998 s. 30) woreczek czyli część układu przedsionkowego oprócz gałązek nerwu przedsionkowego otrzymuje również unerwienie z części ślimakowej. Te anatomiczne połączenia powodują wzajemne oddziaływanie na siebie. Na uwagę zasługuje jeszcze połączenie układu przedsionkowego z mięśniami okoruchowymi tworząc tzw. odruch przedsionkowo-okoruchowy i wzrokowo-okoruchowy. Dzięki tym połączeniom następuje fiksacja wzroku na punkcie podczas ruchu głowy i umożliwia orientację w przestrzeni ( tamże s. 110).Układ przedsionkowy wpływa również na rozwój odruchów wczesnodziecięcych. Pionierem badań nad rozwojem czynności ruchowych i odruchów rozumianych jako stałe składowe rozwoju ruchu dziecka był Rudolf Magnus (Czochańska J. 1995,s.41). Odruch jak pisze J. Czochańska (Czochańska J. 1985, s. 155) należy rozumieć szerzej, a więc nie jako niezmienną stereotypową reakcję na działający bodziec, ale składowe rozwoju ruchowego dziecka. Odruchy te kształtują pewien wzorzec ruchowy i dzięki niemu w 1. i 2. roku życia rozwijają się podobnie. Reakcje odruchowe z którymi dziecko się rodzi i które pomagają zapewnić prawidłowe ułożenie ciała Rudolf Magnus nazwał odruchami postawy, a drugie służące do utrzymania pozycji pionowej – odruchami prostowania.  Pierwsze z nich utrzymują się przez pierwsze 6 miesięcy, a drugie powstają w drugim półroczu. Dzięki nim dziecko staje się czworonożne, a potem dwunożne. W drugim półroczu powstają też odruchy równowagi, które zaczynają się rozwijać w okresie od 6. do 8. m. życia i w pełni rozwinięte powinny być między 18. a 20 m. życia dziecka. J. Czochańska (tamże s. 154) uważa, iż  w powstawaniu odruchów postawy i prostowania bierze udział układ przedsionkowy i receptory szyjne. Autorka do odruchów postawy zalicza  (Czochańska J. 1995, s. 44): 1. odruch skrzyżowanego wyprostu2. odruch skrócenia tułowia (Galanta),3. odruch podparcia,4. odruch toniczny szyjny asymetryczny,5. odruch toniczny szyjny symetryczny6. odruch toniczny błędnikowy.Natomiast w składzie odruchów prostowania wyróżnia ona (tamże s. 54):  1. odruch toniczny szyjny, który występuje do 6-tego miesiąca życia dziecka. 2. odruch prostujący typu śrubowego, pojawiający się pomiędzy 7-8 miesiącem życia i trwa do około 2-3 roku życia, 3. odruch prostujący głowę błędnikowo-optyczny,4. odruch Landaua,5. gotowość do skoku,6. reakcja spadochronowa
Poza odruchami z grupy postawy i prostowania opisano kilkadziesiąt innych automaty- zmów  ruchowych. Jednak według J. Czochańskiej (tamże, s.53-60) i innych autorów tylko niektóre z nich mają znaczenie kliniczne. Do nich zaliczono: odruch Moro, chwytny rąk, chwytny stóp, odruch ssania, szukania.   Odruchy prostowania pomagają przezwyciężyć siły grawitacji i są podstawą stopniowej pionizacji oraz zapoczątkowują rozwój dwunożności. Stopniowo w miarę dojrzewania układu nerwowego odruchy prostowania słabną i prawie zanikają do 5 roku życia. Zostają zastąpione reakcjami równowagi, które pojawiają się po 6-8 m. życia i są wyrazem współdziałania ze sobą kory, jąder podkorowych i móżdżku. Rolą reakcji równowagi jest odpowiednie ułożenie ciała w stosunku do położenia środka ciężkości. Czochańska (1995, s. 60-67) wyróżniła następujące reakcje równowagi:1. Reakcje równowagi w pozycji supinacyjnej2. Reakcje równowagi w pozycji pronacyjnej3. Reakcje równowagi w pozycji czworonożnej4. Reakcje równowagi w pozycji siedzącej5. Reakcje równowagi w pozycji klęczącej6. Reakcje równowagi w pozycji stojącejRolę odruchów wczesnodziecięcych traktowano jako pewien wzorzec ruchowy, który pojawia się w odpowiednim czasie i ma za zadanie przećwiczyć schemat ruchowy. Rolę odruchów rozumiano więc tylko jako ćwiczenie pewnego wzorca ruchowego, dzięki któremu dziecko może przyjąć postawę pionową.Dr P. Blythe i dr S. Goddard-Blythe (2004, 2006) rozszerzyli znaczenie odruchów niemowlęcych i pokazali ich wpływ na rożne funkcji psychiczne, a także na proces uczenia się. Ta koncepcja jest stosunkowo nowa dlatego należy do niej podchodzić z pewną ostrożnością. Badania tych autorów i innych badaczy pokazują, że dany odruch otwiera i uruchamia drogi nerwowe, prowadzące impuls do różnych struktur w mózgu. Dlatego też w swojej koncepcji przyjęli założenie, że jeżeli odruchy pierwotne (czyli te z którymi dziecko przychodzi na świat i które stopniowo zanikają do 6 m. ż. dziecka), przetrwają poza fizjologiczny okres występowania to mogą one zakłócać rozwój psychofizyczny. Nosi on wtedy miano odruchu przetrwałego. W koncepcji tych autorów przetrwały odruch powoduje zaburzenie funkcjonalne, a nie organiczne. Rozróżnienie tych dwóch znaczeń jest istotne ponieważ w nomenklaturze medycznej odruch przetrwały powstaje w wyniku organicznego uszkodzenia mózgu (Michałowicz R., 2000). Dlatego też autorka tego artykułu proponuje wprowadzić termin „śladowa postać” danego przetrwałego odruchu dla zaburzeń funkcjonalnych, np. śladowa postać odruchu Moro lub śladowa postać przetrwałego odruchu Moro. Taka postać przetrwałego odruchu nie powoduje zaburzeń organicznych i nasilenie objawów jest niewielkie i można go określić jako śladowe.Do odruchów pierwotnych dr P. Blytha i dr S. Goddard zaliczyli:1. Odruch Moro2. Odruch dłoniowy Palmara3. Asymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS)4. Odruch ssania i szukania5. Odruch grzbietowy Galanta6. Odruch toniczny błędnikowy (TOB)7. Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS) 8. Odruch Babińskiego9. Odruch podeszwowy  Odruch Moro powstaje w 9-12 tygodniem życia płodowego i rozwija się przez całą ciążę. Zanika pomiędzy 2 a 4 miesiącem życia dziecka. Pojawia się w odpowiedzi na nagły bodziec typu hałas, nagły ruch lub zmiana światła w polu widzenia oraz stymulację błędnika poprzez zmianę pozycji głowy, ból, zmianę temperatury lub gwałtowne ruchy  drugiej osoby. Reakcja noworodka polega na nagłym odwiedzeniu rąk do tyłu i odchyleniu głowy, zgięciu nóg oraz wydaniu przez dziecko głośnego krzyku, a następnie stopniowo ręce wracają do pozycji zamkniętej. Odwiedzenie ułatwia nagły wdech, a przywiedzenie wydech. Cały organizm jest gwałtownie pobudzony. Odruch Moro to mimowolna reakcja na zagrożenie. Działa jak najwcześniejsza postać reakcji walki i ucieczki pojawiającej się w późniejszych okresach życia. Zadaniem odruchu jest zaalarmować, obudzić i przywołać pomoc.   Śladowa postać odruchu Moro powoduje przesadne reakcje na zaskoczenie, nadwrażliwość jednego z kanałów sensorycznych. Dziecko ma podwyższony poziom lęku, skłonne do przesadnych reakcji, jakby niedojrzałe emocjonalnie lub też nadpobudliwe psychoruchowo.  Może zachowywać się w dwojaki sposób: 1. Jako dziecko nieśmiałe, wycofane, z podniesionym poziomem lęku, skłonne do nerwic2. Jako dziecko agresywne, łatwo się denerwuje, wybuchaŚladowa postać przetrwałego odruchu Moro wpływa na funkcjonowanie emocjonalne, powoduje brak selekcji bodźców oraz zwiększa produkcję adrenaliny i kortyzolu obniżając odporność organizmu. Daje to więc skłonność do infekcji i alergii. Często dziecko jest nadwrażliwe na głośne dźwięki lub tylko niektóre  ponieważ śladowa jego postać powoduje zakłócenie w rozwoju mięśnia strzemiączkowego w uchu środkowym. Mięsień ten podczas hałasu odciąga kosteczki słuchowe od błony bębenkowej. Wpływa też na umiejętność fiksacji wzroku na wybranej figurze spośród innych figur w polu widzenia. Rozwija się jako pierwszy toteż może zakłócić rozwój następnych.Odruch dłoniowy Palmara czyli dłoniowy powstaje w 11 tygodniu ciąży, a wbudowuje się (wygasza) w 3 miesiącu życia. Jego cechą jest ruch chwytny dłoni.  Lekki dotyk lub nacisk na dłoń noworodka powoduje zaciśnięcie się palców. W 4-6 miesiącu życia reakcja ta zaczyna przekształcać się w reakcję chwytu przez kciuk i palec wskazujący.Śladowa postać odruch Palmara powoduje:niezręczność, hamowamie rozwój samodzielnych ruchów kciuka i palców, zburzenie chwytu, co w efekcie powoduje brzydkie pismo, a poprzez pętlę Babkina (połączenie neurologiczne pomiędzy odruchem dłoniowym a ssania) zaburza artykulację. Dzieci te podczas pisania i rysowania poruszają językiem i wargami. Może też wystąpić nadwrażliwość na dłoniAsymetryczny toniczny odruch szyi (ATOS) pojawia się w 18 tygodniu życia płodowego, a wygasza się stopniowo do 6 miesiąca życia dziecka. Polega on na tym, że kiedy dziecko odwraca głowę na bok to równocześnie powoduje to wyprostowanie ręki i nogi po tej stronie w którą zwróciła się głowa i zgięcie kończyn po przeciwnej stronie. W czasie życia płodowego odruch ten rozwija ruchy kopania i poruszania się dziecka w łonie matki, rozwija tonus mięśniowy i  stymuluje układ przedsionkowy. Odruch ten powinien być w pełni rozwinięty w okresie porodu ponieważ może w nim brać  udział, a mianowicie dziecko poprzez poruszanie się i odwracanie współdziała  ze skurczami macicy. S. Goddard i inni twierdzą, że nie tylko odgrywa ważną rolę przy porodzie, ale jest jeszcze przez poród wzmacniany. W okresie niemowlęctwa odruch ten zwiększa napięcie mięśni prostujących ćwicząc po kolei każdą połowę ciała oraz ruchy na bok tworząc podstawy ruchu sięgania. Przypisuje mu się też ważną rolę w rozwoju koordynacji ruchowo-wzrokowej, co umożliwi w przyszłości dziecku dotykanie przedmiotów pod kontrolą wzroku.Śladowa pozostałość ATOS-u utrudnia naprzemienny ruch podczas pełzania i raczkowania co niekorzystnie wpływa na koordynację ruchową i integrację układu przedsionkowego z innymi zmysłami, a także tworzenia się zbyt słabych połączeń pomiędzy prawą i lewą półkulą mózgową, które biegną w ciele modzelowatym.  Rozwój lateralizacji jest słaby i utrudnione jest też wodzenie oczami co daje trudności w czytaniu i zaburzoną konwergencję i akomodację. Pismo jest brzydkie, a chwyt nieprawidłowy, występuje  mała automatyzacja  pisma, a więc trudności z przelaniem myśli na papier.Odruch ssania i szukania pojawia się w 24-28 tygodniem życia płodowego, a wygasza w 3-4 miesiącem życia. Śladowa postać odruch ssania i szukania powoduje problemy z artykulacją, wysunięcie języka do przodu co może powodować utrudnienia w żuciu pokarmów i  ślinienie, następnie nadwrażliwość w okolicy ust, oraz poprzez pętlę Babkina wpływa na zręczność manualną. Odruch grzbietowy Galanta. Powstaje w 20 tygodniu życia płodowego i jest aktywny maksymalnie do 9 miesiąca życia dziecka. Polega on  na tym, że jeżeli drażni się lub dotyka boczną część tułowia dziecka, to następuje wygięcie skierowane wklęsłością w stronę działającego bodźca. Odruch powinien być tak samo nasilony po obu stronach. Ma on znaczenie wspomagające podczas porodu.Śladowa postać odruch Galanta prowadzi do  nadwrażliwości w okolicy pleców od łopatki do bioder toteż dzieci niechętnie noszą ubrania z paskiem, przeszkadzają oparcia w krzesłach, ciągle się wiercą na krześle, mają słabą pamięć krótkoterminową i kłopoty z kontrolowaniem pęcherza moczowego. U dzieci tych często można spotkać moczenie.Odruch toniczny błędnikowy (TOB) dzielimy na dwie części: 1. Odruch toniczny błędnikowy w wyproście (tylny) 2. Odruch toniczny błędnikowy w zgięciu (przedni)TOB przedni pojawia się stopniowo w życiu płodowym poprzez  przyjęcie pozycji zgięciowej, a jego wygaszenie następuje ok. 4 miesiąca życia. Zaś drugi pojawia się kiedy dziecko wkracza do kanału rodnego i jest w pełni obecny po porodzie, a jego wygaszenie następuje stopniowo pomiędzy 7 tygodniem a 3 rokiem życia. Automatyzm pierwszego odruchu polega na tym, że kiedy dziecko zgina głowę do przodu, to pociąga to również zgięcie ramion i nóg. Automatyzm drugiego odruchu powoduje to, że kiedy dziecko odchyla głowę do tyłu poniżej linii kręgosłupa to następuje wyprost ramion i nóg. Działanie tego odruchu jest złożone. Na pewno wpływa na odpowiednie rozłożenie napięcia mięśniowego w ciele. J Ayres zaś wskazuje na zaburzenia w czuciu stabilności grawitacyjnej powodując tym samym  brak umiejętności oceniania przestrzeni (góra-dół, strona prawa-lewa, przód-tył), głębokości, dystansu, prędkości. Przedłużające działanie tego odruchu  opóźnia rozwój ustalenia głowy . Słaba kontrola mięśni głowy prowadzi do  zakłóceń pracy oczu i propriocepcji. Będzie też utrudniał pełzanie i raczkowanie. Niezintegrowany odruch toniczny błędnikowy przedni będzie utrudniał kształtowanie się prawidłowej postawy ciała. Wystąpi tendencja do garbienia się, pochylania głowy do przodu pociągając za sobą uginanie kolan, ruchy podczas biegania, chodzenia będą mniej harmonijne i sztywne. Słaba równowaga całego ciała powoduje  lęk wysokości. Zakłócona zostanie też zdolność tworzenia sekwencji i upośledzenie poczucia czasu. Odruch toniczny błędnikowy tylny prócz wcześniej wymienionych objawów może wywołać tendencję do chodzenia na palcach, sztywnych szarpanych ruchów z powodu dominacji mięśni prostowników oraz słabe zdolności organizacyjne.Śladowa postać tego odruchu  zakłóca napięcie mięśniowe zginaczy i prostowników. Dziecko może się garbić lub za bardzo usztywniać wykonując szarpane ruchy oraz chodząc na palcach. Występuje zaburzone poczucie równowagi i choroba lokomocyjna gdyż odruch ten jest związany z błędnikiem. Dziecko może mieć osłabiona percepcję wzrokową (figura- tło) i problemy z orientacją w przestrzeni, z poczuciem czasu, tworzeniem sekwencji, też słabe zdolności organizacyjne. U dzieci spotykamy również lęk wysokości.Symetryczny toniczny odruch szyi (STOS) Jest to odruch przejściowy, pojawia się w 6-9 miesiącu życia, a wygasza się w 9-11 miesiącu życia dziecka. Ułatwia przeciwstawienie się sile grawitacji  poprzez uniesienie się na rękach  i kolanach z leżenia na brzuchu. Ułatwia wygaszenie TOB-u. Dzieli ciało na połowę w linii środkowej ułatwiając niezależne ruchy kończyn górnych od dolnych. Ćwiczy patrzenie na dalszą odległość oraz umożliwia śledzenie obiektu zbliżającego się do dziecka. Śladowa postać tego odruchu  wpływa na powstanie nieprawidłowej postawy ciała. Dziecko garbi się podczas lekcji, a kiedy pisze i nadmiernie pochyla głowę i zgina kończyny górne to doprowadza do tzw.  „pisania nosem” Pod koniec lekcji jest zmęczone co objawia się tym, że musi łokciami opierać się na ławce i podtrzymywać swoją głowę. Często porusza się niezgrabnie, ma kłopoty na lekcjach wychowania fizycznego oraz słabą koordynację ruchów ręki i oczu. Nie potrafi bawić się w gry z piłką gdyż traci ją z oczu gdy jest ona w ruchu. Może też powodować nadruchliwość ruchową i zaburzenie koncentracji ze względu na trudności w siedzeniu w jednej pozycji w ławce. Zaczyna się więc kręcić i wiercić co powoduje, że nie może się skupić na lekcji. Odruch Babińskiego pojawia się ok.1 tygodnia życia i powoli do 2.roku życia. się wycofuje co jest związane z dojrzewaniem szlaku korowo-rdzeniowego. Lekkie drażnienie zewnętrznej krawędzi stóp powoduje zgięcie grzbietowe palucha i rozszerzenie palców. Odruch ten wpływa hamująco na odruch podeszwowy i pomaga dziecku w pełzaniu poprzez osadzenie palców na podłożu i odpychaniu się stopami. Odruch podeszwowy jest odruchem chwytnym, pierwotnym występuje do 7-9 m. ż. dziecka. Pojawia się po lekkim naciśnięciu  na podeszwy stóp i wtedy pojawia się ruch zginania i chwytania  palcami stopy. Rola tego odruchu nie jest do końca jasna. Przedłużająca obecność tego odruch może wpłynąć na powstawanie tendencji do zginania palców stóp w pozycji stojącej co w efekcie będzie powodować brak poczucia bezpieczeństwa i niepewność w polu grawitacyjnym. Może też poprzez pętlę nerwową łączącą odruch dłoniowy i podeszwowym zakłócać rozwój manualny.  Kiedy zaczynają wycofywać się odruchy pierwotne to na ich miejsce zaczynają powstawać odruchy posturalne. Do nich autorzy zaliczyli odruchy prostowania i reakcje równowagi. Odruchy te nie zanikają, a występują przez całe życie. Rola odruchów posturalnych jest wieloraka.  Według Sally Goddard (2004) do reakcji prostowania zalicza się:1. Odruch ustalenia głowy wzrokowy,2. Odruch ustalenia głowy błędnikowy,3. Odruch Landaua, 4. Odruch amfibii5. Odruch stopniowego obrotu tułowiaOdruch ustalenia głowy wzrokowy rozwija się po uzyskaniu odpowiedniej siły mięśni karku przez dziecko tak, aby mogło kontrolować ruchy głowy. Kiedy dziecko panuje nad ruchami głowy, tj. po 5 m. ż., wtedy rozwija się odruch ustalenia głowy wzrokowy. Odruch ten pozwala na fiksację wzroku na punkcie w trakcie wykonywania ruchu i jest potrzebny do utrzymania uwagi wzroku. Jeżeli nie jest on odpowiednio rozwinięty, wodzenie wzrokiem i skupienie na punkcie może być utrudnione. Odruch ten zależy od informacji wzrokowej.Odruch ustalenia głowy błędnikowy rozwija się wraz z odruchem ustalenia głowy wzrokowym. Powinny one być ze sobą zsynchronizowane. Rozwija się on na podstawie informacji płynących z układu przedsionkowego. W polskiej literaturze neurologicznej (Czochańska J. 1995, s. 54) te dwa wyżej wymienione odruchy noszą nazwę odruchu prostującego głowę błędnikowo-optycznego i zapewnia on prawidłowe ustalenie głowy w przestrzeni. W śladowej postaci trwa całe życie. Odruch Landaua powstaje w tym samym czasie, co odruch ustalenia głowy i jest stopniowo wygaszany do 3,5 roku życia. Zadaniem jego jest wspomaganie działania tonicznego odruchu błędnikowego w wyproście. Wzmacnia mięśnie prostowniki, a zwłaszcza mięśnie prostujące głowy. Nie jest typowym odruchem posturalnym, ponieważ po 3. roku życia stopniowo zanika.  Odruch amfibii rozwija się między 4 a 6 m. ż. Najpierw w pozycji na brzuchu a potem na plecach. Umożliwia dzieciom pełzanie, a potem raczkowanie. Odruch ten umożliwia niezależny ruch kończyn dolnych od górnych i ruch jednej kończyny dolnej od trzech pozostałych. Słabo rozwinięty odruch będzie utrudniał ćwiczenia fizyczne i harmonijne poruszanie się. Do czasu rozwinięcia się odruchu amfibii ruch nóg był uzależniony od ułożenia głowy i od automatyzmu ruchowego w postaci asymetrycznego tonicznego odruchu szyjnego (ATOS). Pojawienie się odruchu amfibii wskazuje na wygaszenie ATOS-u. Umożliwia więc dalszy rozwój niezależnych od siebie ruchów kończyn oraz głowy i rozwija się stopniowo. Pozostaje przez całe życie.Odruch stopniowego obrotu tułowia uruchamia ruchy rotacyjne, które umożliwiają obrót tułowia w pozycji leżącej pojawia się w wieku 6-ciu miesięcy i umożliwia obracanie się z pleców na brzuch, a w wieku od 8-10 miesięcy z brzucha na plecy, a następnie siadanie i  klęk podparty. Odruch ten jest obecny przez całe życia w celu zapewnienia płynnego ruchu w czasie wykonywania ćwiczeń ruchowych, biegania, skakania, jazdy na nartach i na łyżworolkach. Reakcje równowagi zaczynają rozwijać się, kiedy ukształtowały się reakcje prostowania, a więc około 9-tego m. życia.  Są wywołane przez pobudzenia układu przedsionkowego. Pomagają utrzymać równowagę, zwłaszcza w ruchu. U dzieci u których te reakcje są słabo rozwinięte, często przewracają się i mają kłopoty z nagłą zmianą kierunku. Dzieli się je na dwa odruchu. Odruch spadochronowy, czyli odruch obronny i odruch podparcia „boczny”. Odruch podparcia „ boczny” występuje podczas utraty równowagi w pozycji siedzącej, umożliwiając podparcie tułowia po stronie bocznej. Chroni dziecko przed upadkiem. Odruchy posturalne mogą nie rozwinąć się w pełni i nie osiągnąć pełnej dojrzałości, mimo, że odruchy pierwotne rozwinęły się i na ich miejsce pojawiły się odruch posturalne. Brak dojrzałości odruchów posturalnych powoduje różnego rodzaju trudności powstające w wieku dziecięcym lub dopiero w wieku dorastania, a nawet u studentów. Bowiem w tym czasie wymagane jest samodzielne myślenie, umiejętność wyciągania wniosków i duża elastyczność w radzeniu sobie z różnymi problemami. W wieku młodszym osoby te mogły radzić sobie dobrze w szkole  i w życiu codziennym gdyż nie musiały podejmować samodzielnie decyzji, wyciągać wniosków i uczyć się skomplikowanych działań czy schematów. Osoby w wieku dorastania z tym sposobem funkcjonowania mają trudności w zakresie: 1. Łączenia różnych informacji i wyciągania wniosków,2. Przystosowania się do nowych sytuacji,3. Zastosowania znanych koncepcji do rozwiązywania problemów,4. Łączeniem informacji ze sobą,5. Przetwarzaniem wielu bodźców na raz, 6. Radzenim sobie z wieloma informacjami na raz i koncentracją na jednej7. Dzieleniem informacji na sekwencje.Ponadto w starszej grupie wiekowej czyli u młodzieży mogą wystąpić takie objawy jak:- mały zasób słownictwa- sztywność w myśleniu i przyswajaniu zasad- trudności w przyswajaniu nowych reguł i dostosowania ich do obecnych warunków- mała sprawność manualna- niski poziom energii przypominający obraz depresji, ale nie poddaje się leczeniu  farmakologicznemu- mała giętkość mięśni posturalnych (tułowia)- trudności z wykonywaniem złożonych schematów ruchowych np. w tańcu, w sztukach walki (Lawrence i Beuret, za Goddard 2004 s. 60-61)Aby dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną do uczenia prawidłowo też powinna się kształtować integracja sensoryczna. Integrację sensoryczną jest to proces, dzięki któremu mózg otrzymuje informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, rozpoznaje, a następnie integruje ze sobą oraz z wcześniejszymi doświadczeniami i odpowiada adekwatną reakcją na działające bodźce (Ayres J., 1986). Podstawy teoretyczne, diagnozę i terapię stworzyła J. Ayres. Ona jako pierwsza odkryła doniosłą role układu przedsionkowego w rozwoju psychomotorycznym. Wyróżniła też 4 odruchy wczesnodziecięce: odruch Moro, asymetryczny toniczny odruch szyjny, toniczny odruch szyjny, symetryczny toniczny odruch szyjny, które mają istotny wpływ na uczenie się, a ich przetrwanie poza fizjologiczny okres występowania powoduje zakłócenie integracji sensorycznej. J. Ayres opisała szczegółowo deficyty integracji sensorycznej występujące u dzieci z trudnościami w uczeniu się. Obejmują one zaburzenia w rejestracji i przetwarzaniu bodźców głównie w obrębie trzech podstawowych systemów sensorycznych: przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego. Przejawiają się dysfunkcjami w zakresie reakcji posturalnych, obronnych, równoważnych oraz funkcji oko-ruchowych, słuchowych i napięcia mięśniowego, poza tym również nieprawidłowym schematem ciała, trudnościami w planowaniu ruchu, dysfunkcjami w obustronnej koordynacji ruchowej i sekwencyjności. Zaburzenia te skutkują trudnościami w nauce czytania, obniżonym poziomem graficznym, błędami podczas pisania polegającymi na zamianie liter podobnych, ale ułożonych inaczej w przestrzeni, np. b-d, p-b, p-g itd., trudnościami z przepisywaniem z tablicy, kłopotami w różnicowaniu kierunków prawo – lewo, słabej obustronnej koordynacji ruchowej. Tym typowym trudnościom towarzyszą często również zaburzenia emocjonalne, trudności w koncentracji uwagi i nadpobudliwość psychoruchowa.Proces rozwoju integracji dokonuje się na kilku poziomach. J. Ayres podkreśla, że adekwatna integracja jest podstawą normalnego uczenia się. Wysoce skomplikowane procesy percepcyjne, takie jak percepcja słuchowa czy wzrokowa, mowa, zdolność czytania, pisania są zależne od procesów integracyjnych w zakresie podstawowych systemów zmysłowych, tj. czuciowych, przedsionkowych, kinestetycznych, wzrokowych i słuchowych. J. Ayres podkreśla znaczenie jąder przedsionkowych leżących w pniu mózgu. W jądrach przedsionkowych dokonuje się przetwarzanie wszystkich informacji płynących z mięśni, ścięgien, skóry, receptorów wzroku i słuchu.  W bliskiej zależności współpracuje on z układem ruchowym. Deficyty tych układów w połączeniu z deficytami propriocepcji dają dyspraksję czyli zaburzenia wykonywania ruchu i jego planowania. Dziecko z dyspraksją porusza się niezgrabnie, często się przewraca, ciągle coś potrąca. Dyspraksja może przejawiać się z różnym nasileniem, począwszy od lekkiego stopnia po znaczny. Czasami objawia się trudnościami w precyzyjnych ruchach, np. ubieraniu się, w pisaniu, majsterkowaniu. W innych przypadkach dotyczy dużej motoryki, np. skakanie, wspinanie, bieganie itp.Następnym ważnym układem w integracji sensorycznej jest układ dotykowy. Dotyk jest zmysłem najwcześniej rozwijającym się i ma wpływ na prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka. Receptory tego układu znajdują się w skórze, odbierają wrażenia lekkiego i głębokiego dotyku, ucisku, wibracji, ciepła, zimna i bólu. Wrażenia czuciowe docierają do mózgu z całej skóry, największego narządu zmysłu naszego ciała i biegną niemal do wszystkich obszarów mózgu, bądź to bezpośrednio, bądź pośrednio, przechodząc przez twór siatkowaty. Impulsy czuciowe przewodzone są dwiema drogami nerwowymi do mózgu. Jedna z nich związana jest z systemem proprioceptywno-kinestetycznym, a druga przewodzi wrażenia bólu i temperatury. Dobiega do tworu siatkowatego i wywiera znaczny wpływ na jego funkcjonowanie. Informacja dotykowa ma znaczenie dla reakcji ruchowych człowieka. W korze mózgowej pola czuciowe i ruchowe sąsiadują ze sobą tworząc pas, często nazywany czuciowo-ruchowym lub korą somato-sensoryczną.Dotyk jest niezmiernie ważny w opanowaniu umiejętności sensoryczno-motorycznych oraz praksji. Ma też duży wpływ na rozwój wzroku i słuchu. Badania dowiodły też, że deficyty w zdolności różnicowania czuciowego korelują z trudnościami w czytaniu.Dzieci z obniżonym poziomem percepcji dotykowej mają zaburzenia integracji sensorycznej Ośrodkowy układ nerwowy lokalizuje, segreguje i zarządza tymi dostarczanymi informacjami. Gdy informacje dochodzące do mózgu są prawidłowo zintegrowane, to może używać ich do formułowania prawidłowej percepcji, zachowania czy uczenia się. (Maas V., 1998; Ayres, J., 1986; Przyrowski, Z., 2000, Grzywniak C., 2006).W każdym układzie sensorycznym może występować nadwrażliwość i podwrażliwość. Nadwrażliwość występuje wówczas  gdy próg pobudliwości jest obniżony i wystarczy niewielka siła i liczba bodźców aby dany układ pobudzić. Podwrażliwość występuję wtedy, gdy próg pobudliwości jest podwyższony i potrzebna jest duża siła i liczba bodźców w celu pobudzenia danego układu. Do objawów nadwrażliwości w układzie przedsionkowym można zaliczyć: niechęć do huśtania, kręcenia na karuzeli, wspinania  na drabinkach, chorobę lokomocyjną. Podwrażliwość natomiast objawia się dużą chęcią do huśtania, kręcenia, zjeżdżania, dziecko nigdy nie ma dość takiej zabawy. Nie czuje lęku  i zagrożenia co może prowadzić do stworzenia niebezpiecznych sytuacji. Do innych dysfunkcji tego układu zaliczamy niepewność grawitacyjną, nietolerancje ruchu oraz zaburzenia posturalno-oczne. Wśród symptomów charakteryzujących dzieci z niepewnością grawitacyjną możemy wyróżnić lęk przed upadkiem i wysokością, niechęć do huśtania się, wspinania na drabinki, zjeżdżania, skakania z powierzchni wyższych na niższe,  robienia przewrotów, szybkiej jazdy samochodem, gwałtownym hamowaniem, nie lubi zabaw w których ma oderwać nogi od podłoża, natomiast nietolerancja ruchu polega na tym, że dziecko źle znosi każdy przyśpieszony ruch, a więc huśtanie, jazda autobusem, kręcenie na karuzeli itd.Również w układzie dotykowym występuje nadwrażliwość, która manifestuje się niechęcią na dotyk, unikaniem pewnych faktur materiałów np. dziecko jest nadwrażliwe na materiały z wełny, metki ubrań, nie lubi dotyku jakichkolwiek ubrań, a może też i bliskości fizycznej innych osób. Najczęściej występuje tylko na niektórych częściach ciała np. na głowie, dłoniach, brzuchu. Powodem tego są źle przetwarzane impulsy nerwowe układu dotykowego co może również wywoływać nadpobudliwość i uczucie dyskomfortu. Podwrażliwość natomiast to stała chęć pobudzania receptorów skóry, jednak dotyk ten musi być o wiele silniejszy. Dziecko więc prowokuje sytuacje aby mogło doznać silniejszego dotyku czyli uderzenia. Może więc sprawiać wrażenie dziecka agresywnego, zaczepnego. Podwrażliwość spotykana jest między innymi u dzieci z zaburzonym zachowaniem i z autyzmem. Jeszcze jeden układ, który wg J. Ayres  wpływa na rozwój innych układów np. układ czucia głębokiego, zwany także proprioceptywnym.  Receptory te znajdują się w mięśniach, ścięgnach torebkach stawowych. Prawidłowa praca tego układu jest niezbędna  do rozwoju odruchów, planowania i prowadzenia ruchu, regulacji napięcia mięśniowego i koordynacji. Zaburzenia przetwarzania impulsów nerwowych płynących z tego układu prowadzi do powstania dyspraksji, dysgrafii i zaburzeń posturalno-ocznych.

PodsumowanieW artykule tym chciałam zaprezentować nowy sposób spojrzenia na zagadnienie  dojrzałości neuropsychologicznej do uczenia się. Wprowadzenie tego zagadnienia w świetle nowej wiedzy z zakresu neurobiologii i neuropsychologii jest uzasadnione gdyż wskazuje na ważność tworzenia się połączeń  pomiędzy komórkami nerwowymi w różnych okresach. Jeżeli połączenia te utworzą się zbyt  słabe i jest ich zbyt mało to przekaz impulsu jest utrudniony. Wówczas  w zachowaniu dziecka pojawiają się pewne trudności w funkcjonowaniu szkolnym. Występujące objawy zależne będą od miejsca w którym impuls nerwowy jest słabiej przewodzony w CUN np. słabe połączenie niektórych struktur układu limnicznego z płatami czołowymi powoduje przewagę zachowań emocjonalnych nad racjonalnymi.Dostrzeżenie więc całego zespołu objawów, który może wpływać na powstanie  trudności  w uczeniu się jest ważne, gdyż  pozwoli to lepiej zrozumieć dziecko i dobrać odpowiednią metodę terapeutyczną. Warte podkreślenia są  między innymi dwie metody terapeutyczne : metodę integracji sensorycznej A. J. Ayres i metodę rozwoju odruchów wczesnodziecięcych wg P. Blytha i S. Goddard. Metoda J.Ayres opiera się na założeniu, że odpowiednie ćwiczenia fizyczne i stymulacja układu przedsionkowego umożliwia rozwój odruchów posturalnych i ułatwia wygaszenie odruchów pierwotnych. „Jeżeli jednak działanie odruchów pierwotnych jest zbyt silne, sama stymulacja odruchów posturalnych rzadko przynosi ogólną poprawę koordynacji motoryki małej, funkcjonowania układu okoruchowego, przetwarzania informacji wizualnych i wyników szkolnych” (Goddard S.,2005 s.65).  W celu wygaszania odruchów pierwotnych należy zastosować specjalny program ich niwelowania, polegający na powtarzaniu ruchów jakie wykonuje dziecko od urodzenia zgodnie z jego etapami rozwoju.

Aby więc dziecko mogło osiągnąć dojrzałość neuropsychologiczną  do uczenia się jego CUN musi wytworzyć odpowiednią liczbę połączeń nerwowych pomiędzy różnymi strukturami mózgu i przesyłanie impulsu nerwowego odbywać się powinno z odpowiednią siłą i szybkością. Tworzenie sieci połączeń nerwowych pomiędzy komórkami nerwowymi i strukturami mózgu odbywa się niemal przez całe życie, ale najintensywniej w okresach wrażliwych i w dzieciństwie (Blakemore S.,Frith U., 2008).W świetle nowej wiedzy z zakresu neuropsychologii i neurobiologii istnieje potrzeba stworzenia nowego rozumienia dziecka z trudnościami w uczeniu się.

Obejmować ono powinno znajomość rozwoju i dojrzewania do uczenia się pewnych struktur układu nerwowego, ich wzajemnych połączeń w różnych okresach życia, a zwłaszcza w okresie rozpoczynania nauki szkolnej. 
LiteraturaAyres, J., Sensory Integration and Learning Disorders. Los Angeles, Western Psychological            Services, California 1986,Bień St., Kukwa A., Embriologia i anatomia ucha wewnętrznego, w red. Janczewski      G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988Blakemore S.,Frith U., Jak uczy się mózg, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,            Kraków 2008Ciechanowicz Lewkowicz E., Neurofizjologia, Biała Podlaska 2005. Czochańska J., Neurologia dziecięca, PZWL, Warszawa 1985.Czochańska J., Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków, Wydawnictwo Folium, Lublin 1995Goddard S., Odruchy, uczenie, zachowanie, Masgutowa i Międzynaridowy Instytut NeuroKinezjologii, Warszawa 2004Goddard S., Harmonijny rozwój dziecka, Świat Książki. Warszawa, 2006 Grzywniak C., Kinezjologia Edukacyjna –metoda wspomagania  rozwoju  i terapii            psychomotorycznej, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2006,  Makowski A., Anatomia części ośrodkowych narządu przedsionkowego, w red. Janczewski           G., Latkowski B., Otoneurologia, BEL CORP Scientific Publications, Warszawa 1988Maas, V. F., Uczenie się poprzez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej dla rodziców i specjalistów, WSiP, Warszawa 1998. Michałowicz R., Dziecięce porażenie mózgowe, PZWL, Warszawa 2000Przyrowski Zb., Podstawy diagnozy i terapii integracji sensorycznej, w: red. Szmigiel Cz.,            Podstawy diagnistyki i rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, Wyd. AWF,              Kraków 2001